Stelling

De wereld is beter af met Elon Musk

Stem

Agenda

Alkmaar in Suriname

De tentoonstelling 'Plantage Alkmaar' in het Stedelijk Museum Alkmaar belicht de relatie tussen de stad en de slavernijgeschiedenis en specifiek het verhaal van plantage Alkmaar in Suriname, een weinig bekend en nauwelijks onderzocht thema uit de Alkmaarse geschiedenis. Er worden gereedschappen, archiefstukken, kaarten en kunstwerken getoond. Bijzonder is een serie waterverftekeningen van plantage Alkmaar en omgeving, gemaakt door plantage-eigenaar Louise van Panhuys in de periode 1811-1816.

Hoogbouw in de Lage Landen

Mensen herken je aan hun silhouet, steden aan hun skyline. In ‘SkYline. Hoogbouw in de Lage Landen’ daagt het Gentse museum STAM onze – vaak terloopse – blik op de stad uit. Wat zit er achter de grillige lijnen van steen, staal en glas? En waarom blijven we het hoog, hoger, hoogst zoeken? Vroeger domineerden kerk- en belforttorens, vandaag evengoed kantoor- en woontorens. De Burj Khalifa is de hoogste, het Belfort de vurigste, de Boekentoren de wijste.

Een mausoleum als tijdelijk verblijf

13 december 2022 skrul

In Museum Huis Doorn is te zien hoe de Duitse ex-keizer Wilhelm II hier na de Eerste Wereldoorlog in ballingschap leefde. In het park staat het mausoleum waar hij in 1942 is bijgezet. Door de ruiten kunnen bezoekers de contouren van zijn kist zien. Gewoonlijk is het mausoleum binnen niet te bezichtigen, maar Terebinth (stichting voor funerair erfgoed, zie www.terebinth.nl) kreeg hiervoor van de familie Hohenzollern toch toestemming.

Eind 1918 kreeg keizer Wilhelm II ook in eigen land de schuld van de Eerste Wereldoorlog en werd hij afgezet. Op 10 november vluchtte hij na bemiddeling door koningin Wilhelmina naar het neutrale Nederland. Als ambteloos burger kreeg Wilhelm asiel in kasteel Amerongen op voorwaarde dat hij zich onthield van politieke activiteiten. Op haar beurt bewaarde Wilhelmina afstand tot Wilhelm. Toen uitlevering van de baan was, kocht hij Huis Doorn, dat hij in 1920 betrok. Agenten bewaakten en beschermden het landgoed. Zo was deze plek ook na de Eerste Wereldoorlog feitelijk een luxe interneringskamp.
Dat bleek toen zijn vrouw, keizerin Auguste Viktoria, in 1921 overleed en in Potsdam werd bijgezet. Wilhelm heeft haar rustplaats nooit kunnen bezoeken. Intussen hoopte hij op herstel van de Duitse monarchie. Toen Adolf Hitler in januari 1933 aan de macht kwam, zag de Führer van het Derde Rijk de ex-keizer als een bedreiging. Als reactie hierop legde Wilhelm op 25 december 1933 testamentair vast dat hij na zijn dood in Doorn wilde worden bijgezet. Pas als de monarchie in Duitsland was hersteld, mocht zijn lichaam daar worden herbegraven.

Het interieur van het mausoleum, met bloemen, neergelegd op 4 juni, de sterfdag van de keizer. (Foto Wim Cappers)

Duitse isolering en bijzetting

Na de bezetting van Nederland in 1940 werden Duitse soldaten bij Huis Doorn geposteerd. Hitler verbood ieder contact met Wilhelm. Hij wilde voorkomen dat oudere militairen zich alsnog trouw betoonden aan hun keizer. Zo veranderde internering in isolering.
Wilhelm stierf op 4 juni 1941. Het afscheid had plaats op 9 juni. Hoewel Wilhelm ook testamentair had bepaald dat tijdens zijn uitvaart nazisymboliek was verboden, stuurde Hitler een krans met hakenkruis. Wilhelms lichaam werd opgebaard in de kapel van Huis Doorn.
Kroonprins Wilhelm gaf na de dood van zijn vader de Berlijnse architect Martin Kiessling opdracht een mausoleum te ontwerpen. Kiessling werd in 1928 de hoogste Pruisische bouwambtenaar. Zijn succesvolle carrière eindigde na Hitlers machtsovername. Kiessling weigerde zich te conformeren. Toen een architect met nazisympathieën hem waardering voor de als verdorven beschouwde stijl van de Bauhaus-architecten verweet, werd Kiessling op 1 oktober 1933 met vervroegd pensioen gestuurd. Via een studiegenoot kwam Kiessling na de dood van de keizer in contact met kroonprins Wilhelm, die hem de opdracht gaf.

Aan de wanden hangen gedenklinten en vanen. (Foto Wim Cappers)

Keizerlijk ontwerp

Kiessling tekende het portaal als een classicistische tempel met twaalf pilasters alsof grenadiers de ex-keizer ook na zijn dood bewaken. Het portaal geeft toegang tot een vrijwel vierkante ruimte voor het bijzetten van Wilhelm en zijn tweede echtgenote, Hermine von Reuss. Vanwege het gebruik van Nederlandse bouwmaterialen noemde Kiessling zijn ontwerp een Pruisische soldaat in Hollands uniform.
Op verzoek van de opdrachtgever was Kiessling spaarzaam met versieringen. Op het puntdak kwam een rijksappel met kruis, symbool voor de keizer als christelijk wereldheerser. Het verhaal gaat dat deze wegens het gebrek aan grondstoffen is gemaakt van omgesmolten koperen pannen uit Huis Doorn. Boven het sleutelgat is een kroontje aangebracht. Binnen tekende Kiessling op de achterwand een vergulde krans van smeedijzeren eikenbladeren.

De Pruisische adelaar bij de gedenkstenen van vijf honden van de keizer, in de tuin van Huis Doorn. (Foto Wim Cappers)

Boven de ingang kwam het wapen van de Hohenzollern. Dit is niet het rijkswapen maar het uit 1340 daterende wapenschild van de burggraaf van Neurenberg, een van de oudste titels van de Hohenzollern. Boven het schild met twee zwarte en twee zilveren kwartieren is een helm zichtbaar, getooid met zijwaarts gerichte kop. In de heraldiek heet dit een Brackenkopf, ofwel de kop van een jachthond. De adel gebruikte de Dachshund ofwel dashond voor de jacht op klein wild. Jagers noemden de dashond teckel. Deze hondensoort was populair bij vorstenhuizen zoals de Hohenzollern, ook bij Wilhelm. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd hij zelfs spottend afgebeeld als teckel, net als Duitsland zelf. In Doorn liet Wilhelm zijn gestorven teckels in het park begraven. Indirect verwees het wapenschild op het mausoleum dus naar deze passie van de keizer.

Bouw en bijzetting

Tot verrassing van Kiessling waren de Hohenzollern tevreden met het bescheiden ontwerp. Wilhelm had in zijn testament vastgelegd dat zijn kist moest worden bijgezet benoorden Huis Doorn vóór zijn favoriete rododendrons. De bouwplaats kreeg de status van bijzondere begraafplaats. Precies een jaar na zijn overlijden, op 4 juni 1942, kon Wilhelm II van de kapel naar het mausoleum worden overgebracht.
De Hohenzollern hadden inmiddels van Huis Doorn een museum gemaakt. Na de oorlog legde Nederland beslag op het landgoed. Alleen het mausoleum bleef eigendom van de Hohenzollern. Toen Hermine in 1947 overleed, werd zij evenwel niet bijgezet in Doorn maar in Potsdam.

Het wapenschild op het mausoleum. (Foto Wim Cappers)

Duits én Nederlands funerair erfgoed

Het baarkleed van Wilhelm I met daarop afgebeeld de Pruisische adelaar symboliseert status. Aan het hoofdeinde staat Gott mit uns, de spreuk die de koppels van Pruisische soldaten sierde. Het jaartal 1870 aan het voeteneinde markeert het begin van de Frans-Duitse oorlog, die voorafging aan de totstandkoming van het keizerrijk. Langs de wanden hangen graflinten en vanen waarmee Pruisische instellingen, militaire eenheden en monarchisten de keizer eerden. Nazisymbolen zijn niet te zien.
Hoe kunnen we het mausoleum waarderen? Inderdaad doet het classicistische portaal denken aan de bouwstijl van de nazi’s. Maar hun megalomanie contrasteert met de hier toegepaste kleinschaligheid. Dit classicisme sluit eerder aan bij de verbouwing in die stijl van Huis Doorn in 1796. De versieringen verwijzen bovendien naar de keizerlijke statuur van de Hohenzollern. De ontslagen Kiessling ontwierp daarmee in de Doornse enclave een mausoleum dat in nazi-Duitsland zou zijn verboden. Het mausoleum was de funeraire vertaling van politieke spanningen en fungeerde zo als keizerlijk propagandamiddel. De stijl, de versiering en de locatie maken van deze rustplaats Duits én Nederlands funerair erfgoed.

De conclusie dat de ex-keizer hier definitief rust, is te gemakkelijk. Is Frederik de Grote, koning van Pruisen en illuster voorvader, in 1991 niet alsnog overeenkomstig zijn testament bij zijn honden in Sans-Souci bijgezet? Wellicht gaat ook de laatste wens van Wilhelm II ooit in vervulling. Tot dan kunnen bezoekers door de ruiten van het mausoleum zijn kist ontwaren.

Een uitgebreidere versie van dit artikel is eerder verschenen in Terebinth, tijdschrift voor funerair erfgoed 36 (2022) 3, pp. 10-13.

Terebinth is een onafhankelijke stichting die zich inzet voor het behoud van funerair erfgoed in Nederland. Behoud van en aandacht voor waardevolle begraafplaatsen en grafmonumenten staan daarbij voorop. Terebinth verzorgt informatieve bijeenkomsten en/of excursies, en geeft ook het gelijknamige kwartaalblad uit met informatie op funerair gebied. www.terebinth.nl
Wim Cappers, funerair historicus

Openingsbeeld: Funerair historicus Wim Cappers bij het mausoleum bij Huis Doorn, op 18 juni 2022. (Foto Bartho Hendriksen)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Netwerk van vriendendiensten

Wie meer over Poetin en het machtscentrum waarin hij fungeert wil weten doet er goed aan het lijvige boek van Catherine Belton ter hand te nemen. 480 pagina’s dik en nog eens ruim honderd pagina’s met annotaties, waarin de herkomst van het materiaal aan de hand van interviews en documenten verantwoord wordt. Geen eenvoudig boek en ook weinig hoopgevend voor wie op korte termijn ingrijpende wijzigingen in Rusland verwacht.

Lees verder

Kroniek

Bloedbad in Fort Zeelandia

In de nacht van 7 op 8 december worden zestien prominente Surinaamse burgers in Paramaribo van hun bed gelicht en overgebracht naar het Fort Zeelandia, het toenmalige hoofdkwartier van het zogeheten Militair Gezag met aan het hoofd legerleider Desi Bouterse. Op 26 februari 1980 had hij, sergeant-majoor, samen met andere onderofficieren een coup gepleegd omdat de regering Arron weigerde tegemoet te komen aan de in zijn ogen gerechtvaardigde eis om een eigen vakbond voor onderofficieren op te richten.

Lees verder

Heilige van de week

Lucia van Syracuse

13 december († ca. 303) Deze naam betekent licht, stralend of geboren bij zonsopgang. Lucia maakt tijdens haar leven veel mee. Haar moeder is stervende. Lucia bidt net zolang bij het graf van Sint-Agatha totdat ze is genezen. Ze verbreekt haar verloving. Hierop verraadt haar verloofde haar aan de Romeinse overheid.

Lees verder