Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Kerk en Kremlin

01 november 2022 Siebrand Krul

De Russisch-Orthodoxe Kerk heeft zich de afgelopen jaren proberen te positioneren als een internationale invloedsbron voor moreel conservatieve waarden, zoals de godsdienstsocioloog Kristina Stoeckl in haar onderzoekswerk laat zien. Na de Russische aanval op Oekraïne namen veel religieus geïnspireerde rechtse groeperingen aanvankelijk afstand van Moskou. Het is nog onduidelijk of ze op termijn ook daadwerkelijk zullen afkeren.

Staat en religie zijn in Rusland nauw met elkaar verweven. De Moskouse patriarch Cyril I steunt de agressieoorlog van Poetin, waarvoor hij ook binnen de kerk bekritiseerd is. Het is nog steeds onduidelijk hoe dit de Russische orthodoxie en haar internationale rol als moreel conservatieve waardeverschaffer zal beïnvloeden. Enerzijds hebben de afgelopen decennia grote sociaal-politieke vooruitgang laten zien, bijvoorbeeld op het gebied van de erkenning van genderidentiteiten of homoseksuele verbintenissen en huwelijken. Aan de andere kant winnen moreel conservatieve, religieus geïnspireerde waarden al jaren aan kracht. Zo bestaat in delen van de VS het recht op abortus niet meer en worden liberale maatschappelijke ontwikkelingen ook in de EU-landen Polen en Hongarije tot vijanden verklaard.

De kathedraal van de Voorbede van de Moeder Gods (Basiliuskathedraal) in Moskou.

Rusland speelt een belangrijke rol in deze groeiende cluster van terugkijkende wereldbeelden die zich distantiëren van zogenoemde westerse waarden. In het afgelopen decennium heeft zich een reactionair, anti-minderheidsbeeld van de samenleving gevormd in het land, dat steeds meer autoritair wordt bestuurd door Vladimir Poetin. Het regime wil zichzelf positioneren als alternatief voor het liberale Westen en probeert zijn ’traditionele waarden’ wereldwijd te exporteren. In deze context is de Russisch-Orthodoxe Kerk een belangrijke speler en supporter van het Kremlin geworden, die internationaal optreedt als opinieleider via onder meer NGO’s en verschillende lobbyactiviteiten.

President Poetin en patriarch Cyril I.

Kerk als ‘conservatieve normondernemer’

Ondersteund door een START-prijs van het Oostenrijkse Wetenschapsfonds FWF, heeft de godsdienstsocioloog Kristina Stoeckl van de Universiteit van Innsbruck de rol van de Russisch-Orthodoxe Kerk onderzocht als een ‘conservatieve normondernemer’ binnen een wereldwijd, religieus gemotiveerd, moreel conservatief netwerk over verscheidene jaren. De kerk gaf deze claim niet op, zelfs niet toen Rusland met de aanval op Oekraïne in een dictatuur terechtkwam. Integendeel: Patriarch Kirill I. steunt het verhaal van de heerser Poetin en predikte onder meer dat de oorlog dient om ‘homoseksuelen te beschermen tegen de Pride-parades’.
‘De kerkleiding legitimeert de oorlog met dezelfde argumenten die Poetin naar voren brengt. Cyril I spreekt van schadelijke invloeden uit het Westen en van de nazi’s die aan de macht zijn in Oekraïne’, legt Stoeckl uit. ‘Het rommelt in de kerk. Zo werd er een protestbrief tegen de oorlog gepubliceerd en ondertekend door 300 priesters. Sommigen protesteerden ook op straat en werden gearresteerd. Ze werden niet verdedigd door hun bisschoppen.’

Kristina Stoeckl.

Directionele strijd

Cyril I kwam in 2009 aan de macht. Op dat moment was de Russisch-orthodoxe kerk al ver gevorderd met haar institutionele reorganisatie na de ineenstorting van de Sovjet-Unie. ‘Rond 2000 waren voor het eerst inspanningen om sociaal-politieke accenten te leggen merkbaar’, blikt Stoeckl terug. In de jaren die volgden, was er sprake van een richtingsconflict tussen drie groepen, zoals de socioloog uitlegt: men wilde van de kerk een liberale plek in het maatschappelijk middenveld maken. Een tweede, fundamentalistische vleugel streefde naar volledige isolatie van het Westen en de verworvenheden van de moderniteit. De derde groep propageerde ook een conservatieve set van waarden, maar wilde Rusland zien als een wereldspeler. Cyrillus I, die uiteindelijk zegevierde, moet worden toegeschreven aan deze laatstgenoemde traditionalisten. ‘Vanaf 2012, toen Poetin opnieuw president werd, diende de Russisch-orthodoxe kerk als laboratorium waaruit het Kremlin ideologieën putte en deze in wetten verpakte’, vat Stoeckl samen.
Tegenwoordig is orthodoxie onderdeel geworden van een nieuw waardeconservatief cultureel zelfbeeld in Rusland. Toch blijft het land een in wezen seculiere staat waarin – net als in het Westen – de kerk maatschappelijke waarden slechts in beperkte mate kan vormgeven. ‘Je kunt zien hoe weinig invloed er is met een voorbeeld: als moreel conservatieve groep verwerpt de Russisch-orthodoxe kerk zowel homoseksualiteit als abortus. Als het om homoseksualiteit gaat, is ze het eens met een groot deel van de bevolking, de negatieve houding was al vergelijkbaar in het Sovjettijdperk’, legt Stoeckl uit. ‘Maar abortus was ook een gangbare praktijk tijdens de Sovjet-Unie. Hier heeft de kerk geen noemenswaardig succes geboekt bij het handhaven van verboden. De juridische situatie is nog steeds vergelijkbaar met die in West-Europa – en niet vergelijkbaar met de verboden in Polen of de VS.’

De Sofiakathedraal in Kiev.

Afscheiding van de Oekraïense kerk

Dus hoewel de kerk dient als een bron van ideologie voor het staatsleiderschap, wordt haar elke significante politieke invloed in het Kremlin ontzegd. Tegelijkertijd wordt het Russische patriarchaat geconfronteerd met een enorm probleem als gevolg van de oorlog in Oekraïne: ‘Nadat Cyrillus I zich tegen Oekraïne verzette, brak de Oekraïens-orthodoxe kerk na het begin van de oorlog met de Russische kerkleiding’, legt Stoeckl uit. ‘Dit is heel relevant voor het patriarchaat in Moskou. De kerkgemeenschap in Oekraïne is groot, Patriarch Cyril I ziet Oekraïne als een deel van zijn canonieke territorium.’ Het is nog onduidelijk wat de langetermijngevolgen van deze scheiding zullen zijn.
Een andere actuele vraag is welke gevolgen de positie van de Russisch-Orthodoxe Kerk, die loyaal is aan Poetin, zal hebben op haar wereldwijde reputatie als moreel conservatieve beïnvloeder. Ongeveer tien jaar geleden kon een ‘religieuze wending’ worden waargenomen in een aantal rechtse partijen in Europa – van Lega Nord in Italië tot de Oostenrijkse FPÖ. Enerzijds had immigratie uit moslimlanden er iets mee te maken, anderzijds, benadrukt Stoeckl, gaat het om het versmallen van traditionele waarden om zich te positioneren tegen de liberale wereld. ‘Hier spelen nu Rusland en de Russisch-orthodoxe kerk een belangrijke rol. In tegenstelling tot zijn twee moreel conservatieve voorgangers richtte de nieuwe rooms-katholieke paus Franciscus, die sinds 2013 in functie is, zijn pontificaat op thema’s als migratie en armoedebestrijding. De resulterende morele conservatieve leegte werd opgevuld door orthodoxie.’

De aanval op Oekraïne en de daaropvolgende verbanning van Rusland resulteerden in Europese en mondiale rechtse groeperingen die afstand namen van het Moskouse ‘ideologiecentrum’. Het is nog onduidelijk of dit op de lange termijn zo zal blijven. ‘In ieder geval voor Rusland is de oorlog in Oekraïne er ook een die, als cultuuroorlog, waardenkwesties laat botsen’, zegt Stoeckl.
Wat zouden de liberale westerse staten kunnen doen om de onliberale en vaak discriminerende tendensen van een wereldwijd genetwerkt moreel-conservatief toneel tegen te gaan? ‘Het zou vooral belangrijk zijn om de eigen waardencanon beter te communiceren. Het non-discriminatiebeleid is een waarde op zich die iedereen ten goede komt’, benadrukt Stoeckl. ‘Dit is de enige manier om de wind uit de zeilen te nemen van de retoriek van rechtse partijen, die het onderwerp in verkorte vorm presenteert en zich bijvoorbeeld richt op de lhbt-gemeenschap.’ problemen mogen niet worden gedemoniseerd. ‘Debatten tussen conservatieve en liberale standpunten moeten mogelijk blijven. Een democratie moet steunen op compromissen. De toenemende polarisatie van de samenleving laat echter steeds minder terrein over waarop verschillende posities elkaar kunnen ontmoeten.’

Kristina Stoeckl is professor aan het Instituut voor Sociologie van de Universiteit van Innsbruck. De godsdienstsocioloog promoveerde aan het Europees Universitair Instituut in Florence en was onder meer Marie Skłodowska Curie-fellow aan de Tor Vergata-universiteit van Rome en APART-fellow van de Oostenrijkse Academie van Wetenschappen aan de Universiteit van Wenen. Eind 2022 brengen Kristina Stoeckl en Dmitry Uzlaner het boek ‘The Moralist International uit. Russia in the Global Culture Wars’, waarin de rol van Rusland als exporteur van moreel conservatieve waarden wordt geanalyseerd
Bron: Scilog/Wenen

Openingsbeeld: De orthodoxe synode in Instanboel. De patriarch daar maakte gebruik van zijn bevoegdheid om de Oekraïense orthodoxe kerk een zelfstandige status te geven, los van Moskou.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder