Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Een schoonheid en een broze prins

01 november 2022 Siebrand Krul

Het zijn roerige tijden aan de Nijl. Revolutie, godenschemering en hofintriges – Egypte dreigt in de 14de eeuw v. Chr. in chaos te verzinken. Onder de hoofdrolspelers een schoonheid, een ketterse farao, rivalise-rende goden en een droevige prins. De 18de dynastie dreigt na krap tweeëneenhalve eeuw groots en mee-slepend van het toneel te verdwijnen. Twee figuren dingen ook hier mee naar de titel ‘Helden van de Bronstijd’, twee die niet oppermachtig waren of veldslagen wonnen, maar uiteindelijk wel onsterfelijk werden. Nefertiti en Toetanchamon, de schoonheid en de broze prins.

‘Je zult geen twee oudheidkundigen vinden die het over deze periode eens zijn,’ zegt archeoloog Nicholas Reeves in 2012. Er heerst onenigheid over Nefertiti en haar tijd, over echtgenoot Achnaton en stiefzoon Toetanchamon. Zeker, die hebben sporen nagelaten, inscripties, kunstwerken, graven. Maar hoe die sporen te duiden? Een lastige vraag, temeer doordat navolgende heersers deze sporen probeerden uit te wissen. Neem de beroemde buste van Nefertiti – de ranke hals, de volmaakte gelaatstrekken en de blauwe kroon. Als het stuk in 1912 door de Duitse egyptoloog Ludwig Borchardt opgegraven en naar Berlijn gebracht wordt, wekt het de belangstelling voor de koningin, die niet voor niets ‘de schone is gekomen’ heet.

De beroemde buste van Nefertiti in het Neue Museum in Berlijn.

Ook is er belangstelling voor de tijd waarin zij leefde, zeker als de Brit Howard Carter tien jaar later het spectaculaire, onaangeroerde graf van Toetanchamon ontdekt, met daarin wéér een icoon: het gouden, met lapis lazuli ingelegde dodenmasker. Gaandeweg krijgt men zicht op een familiedrama, dat met Nefertiti begint. Zij is afkomstig uit welgestelde kringen, maar veel meer is over haar afkomst niet bekend. Rond 1350 moet zij in het huwelijk zijn getreden met de troonopvolger, die het Egypte van Amenophis III op z’n kop zet. Deze Amenophis IV ruilt de veelheid aan Egyptische goden in voor een enkele god. Amon en de zijnen wijken voor Aton, de enig toegestane god, de goddelijke zonneschijf. De nieuwe farao verlaat Thebe en bouwt een nieuwe hoofdstad, Achet-Aton, het latere Amarna. Hij neemt een andere naam aan en Amenophis, ‘Amon is tevreden’, wordt Achnaton, ‘hij die Aton dient’. Zijn monotheïsme, het eerste ter wereld, verandert het landsbestuur, verandert de kunst. Die geeft nu bij voorkeur het vorstelijk paar te zien als bemiddelaars tussen goddelijke zon en mensheid. Het volk dient hen te aanbidden, niet rechtstreeks de zon. Dat gaat niet alleen de machtige Amonpriesters te ver, die de rebel Achnaton graag buitenspel gezet zullen hebben. Er heerst onrust in brede lagen van de bevolking terwijl vijanden als de Klein-Aziatische Hettieten de grenzen bedreigen.

Huisaltaar met Akhenaten, Nefertiti en drie van hun dochters. (Egyptisch Museum Berlijn)

Nefertiti onderschrijft Achnatons koers. Ze baart zes dochters, maar draagt ook regeringsverantwoordelijkheid. Het zijn niet alleen haar titels die haar positie uitmaken, zegt egyptoloog Hermann Schlögl. Op afbeeldingen aan tempel- en grafwanden figureert zij in ‘houdingen die voordien aan de farao’s voorbehouden waren,’ op het slagveld, tijdens de eredienst. Op een huisaltaar uit Amarna is ze tijdens het ontbijt met haar gezin te zien (de Amarna-stijl is opvallend naturalistisch, waarbij Nefertiti en niet Achnaton op de troon zit. De koningin lijkt ‘al vroeg op gelijke hoogte met de farao te staan,’ concludeert Schlögl, die in haar een ‘eminente vrouwengestalte’ uit de geschiedenis ziet. Anderen bemeten haar alleen een postuum belang toe, vanwege de buste. Toch hebben we van haar tijdgenoten loftuitingen als ‘grote koningsgemalin, die Aton liefheeft’, heerseres over Opper- en Neder-Egypte, ‘moge zij voor altijd leven.’

Eje leidt de mondopeningsceremonie bij Toetanchamon. Uit de grafkamer van de vorst.

Nefertiti is heerseres, priesteres, godin – en plotseling verdwenen. Ze sterft een paar jaar eerder dan Ach-naton, wordt lang gedacht. Bronnen uit Achnatons laatste regeringsjaren ontbraken (de ketterse koning overleed in zijn zeventiende regeringsjaar, rond 1336 v. Chr.). Maar in 2012 duikt er een Nefertiti-inscriptie uit het zestiende jaar op. Heeft ze haar man soms overleefd? Wellicht zelfs enige tijd alleen geregeerd, zoals Hatsjepsoet? Nee, menen historici die in Achnatons opvolger Semenchkare de man zien die trouwde met een dochter van Achnaton en Nefertiti. Jawel, menen anderen, die in Semenchkare Nefertiti onder een andere naam zien. Bewezen is er niets. Nefertiti’s graf is niet gevonden (Reeves vermoedt het in een geheime kamer bij Toetanchamons laatste rustplaats), net zomin als haar mummie, al beweren sommigen over het laatste het tegendeel.

Het befaamde dodenmasker van Toetanchamon in het Egyptisch Museum in Cairo.

Raadsels omgeven ook de jongen die in deze onzekere tijden aan het roer komt, nauwelijks negen jaar oud: Toetanchaton, pas later Toetanchamon geheten: het kind dat probeert alles weer goed te maken. Zijn geschiedenis is ‘als een theaterstuk waarvan het einde nog geschreven moet worden,’ vindt egyptoloog Zahi Hawass. Ongewis is bijvoorbeeld de afstamming van de jongen. Na DNA-onderzoek aan de mummie achten Hawass en anderen het bewezen dat Achnaton de vader, maar Nefertiti niet de biologische moeder was. Dat moet dan de ‘younger lady’ geweest zijn van wie resten in het Dal der Koningen gevonden werden, vermoedelijk een zus van Achnaton. Schlögl behoort tot degenen die in deze ‘dame’ juist Nefertiti zien, terwijl er ook nog heel andere theorieën opgeld doen.
Als Toetanchaton rond 1332 v. Chr. de troon bestijgt doet de onrust alom hem besluiten zijn land terug te voeren naar het oude geloof. Het ‘levende evenbeeld van Aton’ verlaat Achet-Aton weer, opent de tempels van Thebe, laat Amon in de godenstrijd weer over Aton zegevieren en wijzigt zijn naam in Toetanchamon – een koninklijke draai van 180 graden. Aan zijn zijde heeft hij echtgenote en halfzuster Anchesenamon, naast machtige mannen als Eje en Haremhab. In een decreet uit Karnak geeft hij te kennen een streep te willen zetten onder het tijdperk van Achnaton, waarin de goden en hun tempels zich in een ‘toestand van verval’ bevonden.
Frauke Scholl

Lees ook de andere helft van dit boeiende verhaal, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 6,25!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder