Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Lijk aangeklaagd

05 oktober 2022 Siebrand Krul

1206 jaar geleden, in het jaar Onzes Heren 816, zag in Italië een kind het levenslicht onder de naam Formoso di Leone. Hij zou het slachtoffer worden van één van de meest opmerkelijke episodes uit de kerkelijke geschiedenis: de Kadaversynode, het proces tegen een dode paus, die speciaal hiervoor zelfs uit zijn graf werd gehaald. Om de gedachte aan kerk-riduculisatie voor te zijn: dit feit wordt niet tegengesproken door kerkhistorici. Info staat ook in de Encyclopedia Catholica onder het lemma ‘Sinodo del cadavere’.

Formoso, meestal gelatiniseerd tot Formosus, was afkomstig uit een Romeins of Corsicaans geslacht en kreeg zijn opleiding in Rome. Reeds in zijn studietijd zou hij zich onderscheiden als een jongeman met een uitzonderlijke intelligentie, een rijke culture ontwikkeling, maar tegelijk strikt en ascetisch in zijn gedrag. Wat ook opviel was zijn ambitie: de jonge Formosus ambieerde duidelijk een kerkelijke carrière.
De tweede helft van 9de eeuw, de tijd waarin Formosus leefde, was niet bepaald een bloeiperiode voor de kerk in Italië en Europa. Het pausschap stond onder sterke politieke invloed van koningen en keizers en de snelle opeenvolging van pausen op de troon van Petrus stond niet garant voor een coherent beleid.

Paus Formosus. (Vaticaan, Rome)

In 864 – Formosus was nog geen vijftig – werd hij benoemd tot kardinaal-bisschop van Porto, een bisdom in de buurt van Rome. In diplomatieke opdracht van de kerk maakte hij daarop enkele niet onbelangrijke reizen naar Bulgarije, Frankrijk en het Duitse rijk. Dankzij Formosus werd de Frankische koning Karel de Kale tot Rooms keizer gekroond, een politieke zet die hem niet door iedereen in dank werd afgenomen, zeker niet door de hertogen van Spoleto die zélf op de keizerlijke kroon aasden.
Tijdens één van de pausverkiezingen, het conclaaf van 872, kwam Formosus naar voren als een mogelijk kandidaat voor de pauselijke troon, maar hij werd niet gekozen. De nieuwe paus Johannes VIII had het niet zo begrepen op die ambitieuze bisschop uit Porto en liet hem aanklagen wegens verraad en het overtreden van tal van kerkelijke regels. Formosus werd geëxcommuniceerd en uit zijn ambt ontzet. Na zijn belofte om Rome te verlaten en zijn kerkelijke functies neer te leggen, werd de veroordeling teniet gedaan.

Synodus horrenda. (Connie Redd)

De rol van Formosus binnen de kerk leek uitgespeeld. Maar de daarop volgende paus Marinus I herstelde Formosus in zijn eer, riep hem terug naar Rome en gaf hem zijn bisdom weer. En bij het conclaaf van 891 werd Formosus’ ambitie uiteindelijk beloond: hij werd verkozen tot paus, de 111de in het rijtje vanaf Petrus. Een unanieme verkiezing, dit wellicht tot grote ergernis van zijn vroegere politieke en kerkelijke vijanden.
Tijdens zijn pontificaat kreeg Formosus af te rekenen met zijn aartsrivaal Guido van Spoleto. Deze hertog én koning van Italië had intussen de keizerstroon bestegen en het zo geregeld dat ook zijn zoon Lambertus II van Spoleto die eer zou toekomen, maar Formosus gaf de voorkeur aan een andere kandidaat Arnulf van Karinthië. De tweestrijd tussen Formosus en het huis van Spoleto zou nog jaren aanslepen en uiteindelijk leiden tot het meest potsierlijke en macabere vertoon dat een paus ooit heeft moeten ervaren: de Kadaversynode.

Jean-Paul Laurens: De kadaversynode. (Musée des Beaux-Arts, Nantes)

Paus Formosus overleed op 4 april 896 na een pontificaat van vier jaar en 198 dagen. Hij werd bijgezet in de pauselijke graftomben in de Sint-Pietersbasiliek. Case closed, zou je denken, maar dat was buiten de brandende haat van de hertogen van Spoleto gerekend.
Bijna een jaar na de dood van Formosus nam Lambertus II van Spoleto alsnog wraak. Hij liet het lijk van Formosus, dat vermoedelijk niet meer in frisse staat verkeerde, opgraven door de nieuwe paus Stefanus VI, een trouwe volgeling van Spoleto. Die deed hem zijn pauselijke gewaad aan en liet het stoffelijke overschot van Formosus voor diverse misdaden terecht staan. Het proces vond plaats in de basilica van Sint-Jan van Lateranen in Rome in januari 897.
In de Vroege Middeleeuwen resideerden de pausen in het Lateraans Paleis naast de basiliek van Sint-Jan van Lateranen, de bisschopskerk van de paus en daarmee eigenlijk dé hoofdkerk van het katholicisme. Pas in de 14de eeuw verhuisden de pausen naar het Vaticaan nabij de Sint-Pietersbasiliek. Leuk weetje: de Franse president Emmanuel Macron is ambtshalve ere-kanunnik van de Sint-Jan van Lateranen, dit als staatshoofd van Frankrijk en wettelijke opvolger van de Franse koningen die deze eretitel ook droegen.

Collage cadaver trial. (Jean-Jacques Gaudel)

De aanklachten op het schijnproces tegen de dode paus waren al even vergezocht als het proces zelf. Zo werd Formosus ervan beschuldigd dat hij zijn bisdom van Porto in de steek had gelaten om bisschop van Rome, dus paus, te kunnen worden. Strikt genomen mocht een bisschop niet zomaar zijn bisdom verlaten. Dat Stefanus VI, tevoren bisschop van Anagni, precies hetzelfde gedaan had, werd hier met een juridische truc opgelost. Alle beleidsdaden van Formosus werden ongedaan gemaakt en daardoor verviel ook de vroegere benoeming van Stefanus tot bisschop van Anagni en kon hij dus niet van dezelfde overtreding beschuldigd worden.
Een diaken moest namens de dode paus spreken en diens verdediging op zich nemen. Vermoedelijk heeft die arme man, staand naast het ontbindende lichaam van Formosus, amper zijn mond open gedaan, ook al uit vrees voor represailles van Lambert van Spoleto.
Formosus’ lijk werd veroordeeld. Drie vingers van zijn rechterhand, de hand waarmee hij zegeningen en wijdingen had uitgevoerd, werden afgehakt. Het pauselijke gewaad werd van zijn lichaam getrokken en het verminkte lijk werd begraven. Nadien werd het wéér opgegraven en in de Tiber gegooid. Een vrome monnik zou het pauselijke lijk uit de stroom hebben gehaald om tijdelijk te bewaren. Verschillende kroniekschrijvers, ook het Liber Pontificalis, het officiële Boek der Pausen, vermelden deze gruwelijke details. Het proces zou de geschiedenis ingaan als de Kadaversynode.

Toneelstuk Infallibility. (Matthew Barbot)

Paus Stefanus VI was al geen populaire paus, maar dit schijnproces deed zijn reputatie helemaal kelderen. Enkele maanden later werd hij opgepakt door een woedende meute van Romeinen, in de gevangenis gegooid en daar kwam hij om het leven, vergiftigd of gewurgd.
Theodorus II, eén van de volgende pausen – ze volgden mekaar op, soms met amper één maand tussenpauze – rehabiliteerde Formosus, liet zijn stoffelijke resten weer ophalen, opnieuw bekleden met de pontificale gewaden en gaf hem alsnog een christelijke uitvaart in de Sint-Pietersbasiliek. Twee pausen later met Sergius III zat er echter opnieuw een vijand van Formosus op de troon. Sergius III schrapte – nu al voor de tweede maal – alle beslissingen van Formosus en volgens sommige (betwistbare) bronnen zou hij het lichaam hebben laten onthoofden. Wellicht is dit laatste detail niet correct.
In Rome zouden voor- en tegenstanders van Formosus nog jaren een verbaal gevecht leveren via schotschriften en publicaties en pas onder paus Johannes X in de 10de eeuw werd Formosus definitief gerehabiliteerd. Als je tijdens een citytrip naar Rome op zoek zou willen gaan naar het graf van Formosus in de crypte van het Vaticaan: doe geen moeite. Bij de afbraak van de oude Sint-Pietersbasiliek in de 16de eeuw vernielde men heel wat pauselijke graven. Ook dat van Formosus werd niet bewaard.
Bron: Canvas curiosa/Koen De Vos

Openingsbeeld: Bijbel van Karel de Kale. (Sint-Paulus-buiten-de-muren, Rome)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder