Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Russen bezetten Praag

23 augustus 2022 Siebrand Krul

an 20 tot 21 augustus 1968 vielen zo'n 250.000 Sovjet- en Warschaupact-troepen Tsjecho-Slowakije binnen om een opbloeiende politieke en culturele liberalisering een halt toe te roepen, een abrupt einde te maken aan de Praagse Lente en de greep van het Kremlin te verstevigen.

De eerste maanden van 1968 hadden geleid tot een heropleving van het politieke en culturele leven in het toenmalige Tsjechoslowakije. Journalisten en studenten riepen op om een einde te maken aan de censuur, openbare bijeenkomsten ter ondersteuning van hervormingen braken uit in Praag en daarbuiten, en de 1 mei-herdenkingen van dat jaar werden aangegrepen om meer vrijheden te eisen.

Een zicht op de Tsjechoslowaakse hoofdstad Praag vanaf de omliggende heuvels, augustus 1968.
Een foto genomen in Trutnov, Tsjechoslowakije, tijdens een confrontatie tussen demonstranten en de troepen en tanks van het Warschaupact, die het land binnenvielen in augustus 1968.

Toen hij in januari het Tsjechoslowaakse leiderschap op zich nam als de eerste secretaris van de Communistische Partij van Tsjechoslowakije, maakte Alexander Dubcek meteen zijn voornemen duidelijk om door te gaan met liberaliseringen, waaronder vrijheid van meningsuiting en godsdienst, een einde aan censuur en reisbeperkingen, en industriële en agrarische hervormingen.

Een schimmige figuur ziet Sovjettanks oprukken door de straten van Praag na het vallen van de avond in augustus 1968.
Inwoners van Praag bovenop een Sovjet-legertank die over het Wenceslasplein in het centrum van Praag rolt tijdens de eerste dag van de door de Sovjet-Unie geleide invasie, op 21 augustus 1968. Op het spandoek staat: ‘Toegang verboden voor onbevoegd personeel.’

In april had de regering een ‘actieprogramma’ gepubliceerd waarin de plannen van Dubcek werden uiteengezet voor een ‘socialisme met een menselijk gezicht’. Het plan voorzag in een geleidelijke democratisering van het politieke systeem over een periode van tien jaar, economische liberaliseringen en riep de communisten op om bij toekomstige verkiezingen met andere partijen te concurreren. In juni beëindigde de regering officieel haar censuurbeleid.

Inwoners van Praag, die een Tsjechoslowaakse vlag dragen en molotovcocktails gooien, proberen op 21 augustus 1968 een Sovjettank in het centrum van Praag te stoppen.
Een barricade gemaakt van vrachtwagens en bussen brandt op 21 augustus 1968 voor het Tsjechoslowaakse radiogebouw in het centrum van Praag.

Gealarmeerd door deze stappen en wat het begin van het einde van het Tsjechoslowaakse communisme leek te zijn, maakten verschillende landen van het Warschaupact hun bezwaren bekend in een communiqué van juli, waarin ze zeiden dat het Tsjechoslowaakse hervormingsprogramma ‘de gemeenschappelijke vitale belangen van andere socialistische landen in gevaar brengt’.

Een Sovjettank, brandende voertuigen en woedende burgers in Praag op 21 augustus 1968, wanneer Sovjettroepen de Tsjechoslowaakse hoofdstad binnentrekken.
Oorspronkelijk bijschrift: ‘Karlovy Vary, Tsjechoslowakije. Tsjechische jongeren met de nationale kleuren op hun borst gespeld demonstreren hier in de straten na de Sovjet-bezetting van Tsjecho-Slowakije. Op het spandoek dat ze dragen staat: “Nooit meer met de Sovjet-Unie.”’

Sovjetleider Leonid Brezjnev probeerde het momentum van de Praagse Lente in te perken met een reeks gesprekken en ontmoette Dubcek eind juli in het kleine grensstadje Cierna nad Tisou. Brezjnev eiste dat belangrijke hervormers uit leiderschapsposities zouden worden verwijderd en dat de media de beperkingen zouden verscherpen. Dubcek verdedigde de hervormingsbewegingen en herhaalde zijn inzet voor het Warschaupact en de economische alliantie van het Oostblok die bekend staat als Comecon. Niet tevreden besloot het Kremlin medio augustus krachtiger in te grijpen.

Een Sovjettank ligt hulpeloos op z’n kont nadat een brug die hij overstak het begaf, 21 augustus 1968. Een getuige zei dat de brug was opgeblazen, maar de overspanning is waarschijnlijk ingestort door gewicht van de tanks die eroverheen gingen.
Soldaten van het Sovjetleger zitten op hun tanks voor het Tsjechoslowaakse radiogebouw, in het centrum van Praag, op 21 augustus 1968.
Een lid van het Tsjechoslowaakse leger wordt op 21 augustus 1968 uitgejouwd door de lokale bevolking in Košice, Tsjecho-Slowakije, terwijl hij hen toespreekt buiten het stadhuis kort nadat troepen de stad hadden bezet als onderdeel van de Sovjet-invasie.

Kort voor middernacht op 20 augustus vielen 250.000 Sovjet- en Warschaupact-troepen uit Polen, Hongarije, Bulgarije en de DDR (Roemenië en Albanië weigerden deel te nemen) Tsjecho-Slowakije binnen om een einde te maken aan de hervormingsinspanningen, waarbij de bezettingsmacht uiteindelijk 500.000 bedroeg. ‘Operatie Donau’ was de grootste militaire mobilisatie in Europa sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog.

Vrachtwagens van het Tsjechoslowaakse leger brengen jongeren buiten Praag in veiligheid nadat Sovjettanks aan een belegering van de Tsjechische legerkazerne waren begonnen. De passagiers zwaaiden met Tsjechoslowaakse nationale vlaggen en zingen nationalistische liederen en patriottische leuzen.
Duizenden demonstranten verzamelen zich in augustus 1968 op het Wenceslasplein, in het centrum van Praag, om te demonstreren tegen de Sovjet-invasie.

Hoewel het Sovjet-optreden tegen Tsjechoslowakije snel en succesvol was, ging het kleinschalige verzet begin 1969 door, terwijl de Sovjets worstelden om een stabiele regering te installeren. Uiteindelijk, in april 1969, dwongen de Sovjets Dubcek de macht over te dragen ten gunste van een meer conservatieve bestuurder.

Tsjechen sluiten een Sovjettank in het centrum van Praag in.
Een jonge Tsjechische laat haar gevoelens de vrije loop als ze op 26 augustus 1968 in de straten van Praag schreeuwt naar Sovjet-soldaten. Zoals wel vaker in oorlogen zijn eropuit gestuurd met de boodschap een bevolking te ‘bevrijden’. Maar in plaats daarvan ontmoeten ze woede. Geen wonder dat de soldaat er ongemakkelijk bij kijkt.

In de jaren die volgden, herstelde het nieuwe leiderschap de censuur en de controles die de bewegingsvrijheid verhinderden, maar het verbeterde ook de economische omstandigheden, waardoor een van de bronnen voor revolutionaire ijver werd geëlimineerd. Tsjecho-Slowakije werd opnieuw een coöperatief lid van het Warschaupact.

Boze burgers omsingelen een Sovjettank en beklimmen de geschutskoepel om de bemanning in Bratislava, Tsjechoslowakije, op 22 augustus 1968 uit te schelden.
Tsjechoslowaken ontvluchten het land, hier gefotografeerd aan de Oostenrijkse grens, in de herfst van 1968.
Een vrouw huilt bij een begrafenis van een van de slachtoffers van de gevechten in Tsjechoslowakije.

Na de invasie rechtvaardigde de Sovjetleiding het gebruik van geweld in Praag onder wat zou bekend geworden als de Brezjnev-doctrine, die stelde dat Moskou het recht had om in te grijpen in elk land waar een communistische regering werd bedreigd. Overigens deden de Amerikanen iets soortgelijks, maar dan juist om communistische regimes (Chili, Cuba, Indo-China) te voorkomen.

Een eenzame auto passeert tientallen Sovjettanks tijdens de invasie van Tsjecho-Slowakije in 1968.
Studenten van de ondergrondse beweging maken op 3 september 1968 in Praag anti-Russische affiches.
Sovjettroepen marcheren in september 1968 door Praag. Na de invasie werd een permanente Sovjetaanwezigheid in Tsjecho-Slowakije opgericht om de hervormingen te stoppen, c.q. terug te draaien.

De Breznjecdoctrine, opgesteld om het optreden van de Sovjet-Unie in Tsjechoslowakije te rechtvaardigen, werd ook de belangrijkste rechtvaardiging voor de Sovjet-invasie van Afghanistan in 1979, en zelfs daarvoor hielp het om de splitsing tussen China en de Sovjet-Unie te voltooien, aangezien Peking vreesde dat de Sovjet-Unie de doctrine zou gebruiken als een rechtvaardiging om zich met het Chinese communisme te bemoeien.
Bron: Rare historical photos. Fotocredit: Libor Hajsky / Reuters / AP / Hulton-Deutsch-collectie

Openingsbeeld: Inwoners van Praag omsingelen Sovjettanks voor het Tsjechoslowaakse radiogebouw, in het centrum van Praag, tijdens de eerste dag van de Sovjet-geleide invasie van Tsjecho-Slowakije, op 21 augustus 1968.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder