Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Het verdwenen kruispunt

08 augustus 2022 Siebrand Krul

Rotondes zijn de laatste decennia als paddenstoelen uit de grond geschoten. Bedoeld als dé oplossing voor een snelle en veilige verkeersdoorstroming. ‘Een mooi kruispunt is nauwelijks meer te vinden. Waar je ook komt, overal draai je rond’ zo verzuchtte de vroeg overleden columnist Martin Bril al in 2004. De rotonde zoals wie de nu kennen is een betrekkelijk jong fenomeen en is geëvolueerd uit het verkeersplein.

Ook het klassieke verkeersplein was vaak cirkelvormig, maar vorm, grootte, voorrang en rijrichting konden per situatie verschillen. De oorsprong ligt in de Verenigde Staten waar het autoverkeer het eerst massaal op gang kwam. Daarmee steeg vanaf 1900 de behoefte het verkeer zo soepel mogelijk te laten doorstromen en circuleren. De Amerikaan William Phelps Eno (1858-1945) geldt als pionier op het gebied van de verkeersregulering. In 1905 ontwierp hij een verkeersplein voor de wegen rond het Columbusmonument in New York waarbij de rijrichting verplicht was.

Verkeersdrukte op de rotonde bij de Smakkelaarsbrug te Utrecht, 1947. (Foto Jos Pé, Utrechts Archief)

Radiaal wegenstelsel

In Nederland werden in de jaren dertig de eerste autosnelwegen aangelegd. Knooppunten ontstonden daar waar twee snelwegen elkaar kruisten. Zo’n punt was Oudenrijn waar in 1939 -voorzien van moderne natriumverlichting- het eerste ‘circulatieplein’ in gebruik werd genomen. Verkeer op de rotonde had nog geen voorrang. Het snelwegennet in België ontstond wat later dan in Nederland. Met de aanleg van de E40 tussen Aalter en Jabbeke in 1940 kreeg België zijn eerste snelweg. Vertraagd door de Tweede Wereldoorlog duurde het tot 1950 voordat het wegennet verder kon worden uitgebreid. Omdat anders dan in Nederland snelwegen in België radiaal werden aangelegd (zoals de spaken van een wiel) vanuit de grote steden, waren er minder kruisingen. Mede daardoor kwam de bouw van knooppunten in België pas laat op gang. In 1958 werden de knooppunten Groot-Bijgaarden en Strombeek-Bever geopend voor verkeer, beide onder Brussel. De eerste was een soort klaverblad, de tweede was een rotonde, of rondpunt, zoals in Vlaanderen meer algemeen wordt gebezigd.

Gezicht op de rotonde aan het Leidseveer te Utrecht, ter hoogte van de Tunnelweg, 1959. (Foto L.H. Hofland, Utrechts Archief)

Eerste file lokt bermtoeristen

Toch bleek ook het verkeersplein op den duur niet berekend op de explosieve groei van het wegverkeer vanaf de jaren zestig. Het was uitgerekend op het knooppunt Oudenrijn, juist bedoeld voor een vlotte doorstroming, waar in mei 1955 Nederland kennis maakte met de allereerste file. Een bezienswaardigheid waarop hordes ‘bermtoeristen’ op afkwamen. Klapstoeltjes werd tevoorschijn gehaald en de curiositeit werd met koffie en boterham vanaf de berm of het viaduct geamuseerd gadegeslagen. Pas vanaf 1966 werd het in Nederland verboden langs de autosnelweg te parkeren of stil te staan en werd de parkeerstrook de vluchtstrook die we nu kennen. De eerste geregistreerde file op de Belgische autowegen ontstond op de toegangswegen rond de Expo in 1958 en ook daar was het een attractie.
De eerste rotondes en klaverbladen waren groot en lagen vooral buiten de steden. De basis van de huidige veel compactere rondgang werd gelegd in het Verenigd Koninkrijk. Daar maakte verkeerstechnicus Frank Blackmore (1916-2008) de verbetering van de bestaande rotondes tot zijn levenswerk. Als basis daarvoor wist hij in 1966 gedaan te krijgen dat voortaan het verkeer op de rotonde voorrang zou hebben op de inkomende voertuigen. Daarmee werd het ingebakken probleem van het gemakkelijk dichtslibben van de rotonde (misschien wel wat laat) opgelost.

Ooit was de file nog een attractie. Pinksterdrukte in 1963 op en boven Rijksweg 12 ter hoogte van het verkeersplein Oudenrijn. (Foto L.H. Hofland, Utrechts Archief)

Een naargeestig schijnterritorium

Voor Blackmore was dat nog maar het begin. Hij wilde drukke kruispunten binnen de bebouwde kom, vaak beveiligd met verkeerslichten, vervangen door compacte kleine rotondes. Het was zijn overtuiging dat daardoor zowel de doorstroming als de veiligheid sterk zou verbeteren. Zo’n eerste kleine rotonde installeerde hij in 1970 eigenhandig op een druk kruispunt in het Engelse plaatsje Benfleet. Met een megafoon instrueerde hij hoogstpersoonlijk het aankomende verkeer hoe het nieuw kruispunt genomen moest worden.
Harry Stalknecht

Openingsbeeld: Verkeerdrukte op het verkeersplein Oudenrijn bij Utrecht, 1959. (Foto A.D. Kon, Utrechts Archief)

Lees ook de andere helft van dit interessante artikel, plus nog veel meer interessant historisch nieuws in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts 6,25!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder