Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Een eindeloze oorlog

08 augustus 2022 Siebrand Krul

Bij de Honderdjarige Oorlog gaat het niet om een strijd tussen ‘Engeland’ en ‘Frankrijk’. Het is een uiter-mate verpersoonlijkt conflict, zoals geschiedenisprofessor Joachim Ehlers uiteenzet. Pas sinds de 19de eeuw wordt een van de meest bewogen en ingrijpende reeks gebeurtenissen uit de Late Middeleeuwen aan-geduid als de Honderdjarige Oorlog. Deze clash tussen de Engelse en Franse monarchie begon in 1337 en eindigde rond het midden van de 15de eeuw.

Het conflict ging gepaard met enorme verwoestingen en verliezen aan mensenlevens, maar bracht ook be-langrijke moderniseringsprocessen op gang op het gebied van staatsinrichting, bestuur en militaire organi-satie. De in oorsprong dynastieke ruzie tussen twee koningshuizen en de daaraan gelieerde adellijke fami-lies kent een lange voorgeschiedenis, die teruggaat tot de verovering van Engeland door de hertog van Normandië in het jaar 1066. Deze Willem de Veroveraar liet zich nog dat jaar tot koning van Engeland kronen, maar bleef als hertog van Normandië tegelijk vazal van de Franse koning.
Een dergelijke staatsrechtelijke band liet zich niet veranderen, laat staan verbreken en daardoor diende voortaan elke Engelse koning de Franse voor het Normandische leen te huldigen, d.w.z. met een gebaar van onderwerping voor zijn heer te knielen, zijn gevouwen handen in diens handen te leggen en vervolgens staand te zweren de koning trouw te blijven en met raad en daad bij te staan.

Het koninkrijk Frankrijk kende een feodaal stelsel dat veel belang hechtte aan de ruiterij (ridders). Op deze verluchting deelt Jan II de Goede de ridderslag uit.

De wanverhouding waarin de leenman machtiger was dan de leenheer werd nog evidenter toen Hendrik, graaf van Anjou, in 1154 zijn lange tijd omstreden aanspraak op de Engelse troon erkend wist te krijgen. Twee jaar eerder was hij getrouwd met de erfdochter van de hertog van Aquitanië, waarna hij over het grootste deel van Frankrijk heerste.
Sindsdien wedijverden er in de West-Europese politiek twee onverenigbare tendensen met elkaar: de En-gelse koning probeerde in weerwil van de leenverhouding soeverein gezag uit te oefenen over zijn bezit-tingen op het vasteland, de Franse koning probeerde zijn oppermachtige vazal juist van het vasteland te verdrijven.
In de 13de en 14de eeuw wist de Franse monarchie zich te consolideren door een gestage aanscherping van het leenrecht, waar juridisch onderlegde regeringsdienaren van de koning op toezagen. Steeds vaker span-den zij strenge procedures aan tegen nalatige, onwillige of zelfs opstandige vazallen en na een veroorde-ling hanteerden ze ook militaire middelen om de voltrekking van het vonnis af te dwingen.

De Slag bij Crécy (1346): de Engelsen (rechts) met longbows verslaan de Fransen (links) met kruisbogen.

Gaandeweg werden ook de continentale leengoederen van de Engelse koning vanuit dit leenrechtelijk per-spectief beschouwd. Steeds vaker deden edellieden uit het hertogdom Guyenne – terecht of onder een voorwendsel – een beroep op de Franse koning als opperste leenheer, omdat ze zich onheus behandeld voelden door Engelse ambtenaren. Daarmee gaven ze diens juristen gelegenheid tot onderzoek en gerech-telijke stappen, gevolgd door vermaning en bedreiging met sancties aan het adres van de Engelse vazal. Vloeide hier militair ingrijpen uit voort, dan gold dat niet als oorlogshandeling, maar als gelegitimeerd machtsmiddel van de Franse kroon.

Edward III telt de doden op het slagveld van Crécy.

De spanningen die uit zulk geharrewar voortkwamen liepen zo hoog op, dat de Engelse koning Eduard III besloot er met een veldtocht een eind aan te maken. Op 26 augustus 1346 versloegen zijn troepen het Fran-se leger bij Crécy, waarna ze Calais innamen. Aan de hoofdstad Parijs trok hij echter voorbij zonder een aanval te wagen, wat als teken gezien mag worden dat het conflict zich niet met militaire middelen liet op-lossen.
Een volledige verovering en bezetting van Frankrijk ging ondanks éclatante overwinningen als die van 1415 bij Azincourt de macht van de Engelse koningen altijd ver te boven. En voor een bondgenootschap tegen de Franse koning waren de voorzichtige Franse vazallen ondanks vele pogingen niet te porren. Wat als de Franse koning uiteindelijk de overhand kreeg? Dan zouden ze hun leengoederen verliezen en daar-mee hun materiële, maatschappelijke en politieke bestaansgrond.

Na ellenlange belegering wordt de strijd om Orléans beslist in het voordeel van het Huis Valois, 1428.

Alleen de hertog van Bourgondië koos voor enige tijd de zijde van de Engelsen, maar dat was een geval op zich: Filips III heerste over zo’n groot gebied, dat hij machtig genoeg was om met de Franse koning te concurreren en het zich kon permitteren bondgenootschappen aan te gaan die uitsluitend een Bourgondisch belang dienden. Inderdaad waren er in Frankrijk twee rivaliserende krachten: de koning en de hertog van Bourgondië. De overige vorsten en aanzienlijken richtten zich naar deze twee, op basis van bestaande loya-liteiten, eigenbelang, aristocratische gevoeligheden en onderlinge wedijver. Hierdoor had het conflict van meet aan een sterk persoonsgebonden karakter, dat in beide kampen voor wisselingen en spanningen zorg-de en zo de schijnbaar stabiele feodale verhoudingen ondergroef. Het was dus niet ‘Engeland’ tegenover ‘Frankrijk’, want geen van beide landen was al een volgroeide natie, al bespoedigde de oorlog wel de ont-wikkeling in die richting.
Joachim Ehlers

Openingsbeeld: Edward I van Engeland brengt hulde aan Filips IV van Frankrijk (zittend), 1286. Edward was als hertog van Aquitanië een vazal van de Franse koning. Miniatuur door Jean Fouquet, uit de Grandes Chroniques de France. (Bibliothèque Nationale de France, Parijs)

Lees ook de andere helft van dit boeiende artikel, plus nog veel meer over de Honderdjarige Oorlog, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 6,25!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder