Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Vrijheid in doordrukstrip

15 juni 2022 Siebrand Krul

Begin jaren zestig kwam de eerste anticonceptiepil beschikbaar. De impact op het leven van vrouwen was groot. Het was nu mogelijk ‘baas in eigen buik’ te zijn. De adem inhouden tijdens het vrijen, daarna je neus snuiten en zeven keer achterwaarts springen, dat was het advies dat Soranus van Efeze in de 2de eeuw n. Chr. aan vrouwen meegaf om zwangerschap te voorkomen.

Soranus was eeuwenlang dé autoriteit op het gebied van het vrouwelijk lichaam, maar twijfel over zijn toch duidelijke advies bleef knagen. De zoektocht naar werkzame anticonceptie is daarom al zo oud (en ouder) als de weg naar Rome. Geen middel is daarbij geschuwd. Zo wordt in een 3500 jaar oude Egyptische papyrusrol vrouwen aangeraden voor de geslachtsdaad een kruidenmengsel met krokodillenpoep vaginaal in te brengen. Zalfjes, kruiden, steentjes, sponzen, doekjes, je kunt het zo gek niet bedenken of het werd in de loop der tijd wel als barrière voor het mannelijk zaad in de getergde vrouwelijke schede toegepast. Zoals de halve citroen die volgens Casanova, mits met zorg over de baarmoedermond geschoven, wonderen verrichte.

Voor de komst van de pil waren grote gezinnen nog heel normaal. De Nederlandse schrijver Jan Naaijkens (1919-2019) leest zijn gezin van twaalf kinderen voor, ca. 1960. (Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Inez van ’t Hoff)

Kleinere gezinnen = minder armoede

Toen vrouwen tegen het eind van de 19de eeuw gelijke rechten opeisten, zagen zij geboorteregeling en gezinsplanning als een van de manieren om de positie van de vrouw te verbeteren. Aletta Jacobs, de eerste vrouwelijke arts in Nederland, zag de benarde situatie van vrouwen in de arme buurten en de gevolgen van opeenvolgende zwangerschappen op hun gezondheid. Jacobs meende, samen met andere voorvrouwen van de Eerste Feministische Golf, dat betrouwbare anticonceptie zowel de vrouw als samenleving ten goede zou komen en dat kleinere gezinnen zouden bijdragen aan het terugdringen van armoede. Daarbij stonden toen enkel condoom en pessarium ter beschikking. Tegen die middelen bestond nog veel weerstand. Vooral de kerk zag het gebruik als ingaan tegen de Goddelijke beschikking. Alleen onthouding was toegestaan.

De Grieken kenden het kruid silphium. Het werd vooral gewaardeerd als groente maar ook gebruikt als middel om zwangerschap te voorkomen. Hier is het plantje afgebeeld op een munt van de stad Cyrene, circa 300 v. Chr.

De verkoop van condooms en andere anticonceptie was tot ver in de 20ste eeuw formeel overal verboden. De Vlaamse politica Leona Detiège kwam uit een vooruitstrevend Antwerps gezin. Zij herinnert zich dat haar moeder nog eind jaren vijftig van onder de toonbank condooms kocht bij de ‘bottenmarchand’ een winkel in rubberen laarzen. Haar moeder legde die dan op strategische plekken in huis neer. Een subtiele manier om haar dochters tot voorzichtig vrijen aan te sporen. Leona liet ze opgelaten liggen.

Actievoerders van Dolle Mina’s demonstreren in de Amsterdamse Leidsestraat voor het opnemen van de pil in de basis-ziekteverzekering. 11 oktober 1970. (Nationaal Archief/Spaarnestad)

Meer sociaal dan religieus bevlogen

Als middel tegen zwangerschap was het condoom verre van ideaal. De doorbraak op het gebied van anticonceptie kwam in 1957 toen de door de Amerikaan Gregory Pincer ontwikkelde hormoonpil Enovid op de markt kwam. Eerst nog verholen enkel aanbevolen als middel voor vrouwen die last hadden van een onregelmatige menstruatie. Tot de ‘neveneffecten’, zo stond op de verpakking, behoorde tijdelijke onvruchtbaarheid. Pas in 1960 werd het middel openlijk als anticonceptiepil aangeprezen. Al snel slikten miljoenen Amerikaanse vrouwen de nieuwe wonderpil. Dat hadden er veel meer kunnen zijn maar door de hoge dosis progesteron waren er nog vaak bijwerkingen en kon de pil niet al te lang worden gebruikt.
Het was, ironisch genoeg, de diepgelovige katholieke Belgische gynaecoloog Ferdinand Peeters die dat probleem wist op te lossen. Hij ontdekte de optimale samenstelling en maakte een pil die zo goed als geen klachten kende: Anovlar. Zelf was Peeters als trouwe katholiek geen voorstander van voorbehoedsmiddelen. Maar Peeters was vooral ook een sociaal bewogen mens. Hij werd in zijn praktijk dagelijks geconfronteerd met de schaduwkanten van de kroostrijke gezinnen die door de kerk zo werden verheerlijkt. Zwangerschap en bevalling waren in die dagen nog riskante gebeurtenissen, illegale abortussen ronduit levensbedreigend.

De Belgische gynaecoloog Ferdinand Peeters zorgde begin jaren zestig met de ontwikkeling van Enovlar voor een doorbraak: lage dosering, amper bijwerkingen.

Voor Peeters was de pil vooral een manier om kwetsbare vrouwen tegen die gevaren te beschermen. De Katholieke Kerk leek daarin met hem mee te gaan. Tijdens het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) verklaarde Rome nog terughoudend dat ‘een edelmoedige doch verantwoorde vruchtbaarheid’ vooral een zaak was tussen de echtelieden en God. Veel katholieken zagen dit als een oogluikend toestaan van de pil. Aan die gedachte kwam in 1968 een abrupt einde toen paus Paulus VI in zijn encycliek Humanae vitae alle kunstmatige anticonceptie klip en klaar verbood.
Harry Stalknecht

Openingsbeeld: Eeuwenlang is er gezocht naar betrouwbare anticonceptie. Een vrouw wordt belaagd door de ooievaar, ansichtkaart, Engeland circa 1900.

Lees ook de andere helft van dit boeiende artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder