Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

The Great Game

29 mei 2022 Siebrand Krul

‘The Great Game’ - het Grote Spel - verwijst naar de rivaliteit tussen het Britse en het Russische Rijk in Centraal-Azië tijdens de periode tussen de terugtrekking van Napoleon uit Rusland in 1813 en het Verdrag van Sint-Petersburg in 1907. Inzet was de politieke, economische en militaire invloed buiten de grenzen van hun respectieve rijken - van Perzië tot Tibet, over Afghanistan en Turkestan.

Met uitzondering van Perzië en Tibet waren al deze gebieden het domein van sedentaire of nomadische stammen die zich verenigden in efemere doch strijdlustige islamitische emiraten of khanaten. De naam ‘the Great Game’ werd in 1840 bedacht door de Britse officier Arthur Conolly, actief als spion in Centraal-Azië, in één van zijn brieven aan generaal-majoor Henry Rawlinson, de vader van de Assyriologie. De term werd later gepopulariseerd door Rudyard Kipling in zijn roman ‘Kim’ uit 1901. In het Britse collectieve geheugen blijft ‘the Great Game’ sindsdien synoniem voor het mystieke Oosten, wilde nomaden en de epische grootsheid van de Britse Raj.

Na de slag van Shipka, schilderij door Vasili Vereshchagin,1868.

Russische preludes

Al in de 16de eeuw gingen de Russen op pad om hun oostelijke achterland te veroveren. Kozakkenruiters onder bevel van tsaar Ivan de Verschrikkelijke dreven hun rijdieren tot aan de Stille Oceaan, doorheen de taiga of het Siberische woud, alleen bevolkt door nomadische stammen. Zo werd de Stille Oceaan de eerste zee die door de Russen werd bereikt, meer dan een eeuw voor de Oostzee en de Zwarte Zee. Verder zuidwaarts legden de Russen commerciële contacten met de emir van Buchara.

De Afghaanse leider Emir Sher Ali Khan tussen zijn ‘vrienden’ de Russische beer en de Britse leeuw, spotprent in Punch Magazine, 30 november, 1878.

Maar in de 18de eeuw kregen Europese kwesties de overhand, tot Rusland zelf werd overrompeld door het leger van Napoleon. In de 19de eeuw, eindelijk verlost van de Franse dreiging, knoopten de tsaren opnieuw aan met de Euraziatische roeping van hun rijk en richtten hun ambities op Centraal-Azië en Siberië, voorbij de Oeral.
Gedurende de 19de eeuw zullen de Russen zich daarom langzaam maar zeker de immense Siberische ruimtes toeëigenen tot aan de Stille Oceaan, en gaan ze een harde oorlog voeren in het Kaukasusgebergte. Uiteindelijk zullen ze met succes de khanaten of Turks-Mongoolse koninkrijken van Centraal-Azië tot vazalstaten kunnen maken.

De Britse generaal-majoor Henry Rawlinson (1810-1895).

Tegenslag voor de Britten

Toen generaal Bonaparte zich in Egypte waagde met de bedoeling de weg naar India af te snijden, werden de Britten zich bewust van hun kwetsbaarheid. Om dit koloniale juweel te verdedigen, wilden ze de toegang ervan beschermen, dit door middel van de bezetting van Kaapstad op het puntje van Afrika (1815), de bezetting van Aden aan de toegang van de Rode Zee (1838), en de onderwerping van naburige regio’s in Centraal-Azië. Het krachtige doorstoten van Rusland was reden voor ongerustheid. De confrontatie tussen beide imperia zou vooral vorm krijgen in diplomatieke interventies met de lokale koningen, khans en emirs. Zo behaalde Londen in 1809 zijn eerste succes door een vriendschapsverdrag te sluiten met de koning van Afghanistan, Sujah shah.

In Samarkand kijkt de emir van Bukhara toe hoe de hoofden van Russische soldaten op palen ten toon worden gezet, schilderij door Vasili Vereshchagin.

Geen gelukkige zet. Een paar dagen later werd de koning afgezet door zijn broer Mahmoud, en die moest in 1826 op zijn beurt het veld ruimen voor een rivaal, Dost Mohammed, die de titel van emir aan nam en wiens dynastie een eeuw lang over het land ging regeren. Een paar jaar later stuurde Londen een missie naar de sjah van Perzië onder leiding van majoor Henry Rwalinson; onderweg kruiste ze een Russische missie die net terug was van een bezoek aan Dost Mohamed! Zo ging het ‘Grote Spel’. Het liep in 1841 uit op een tragische nederlaag van het Indo-Britse leger in Afghanistan door toedoen van de lokale guerrilla (er was toen nog geen sprake van de Taliban, maar het was helemaal vergelijkbaar).

Inname van Samarkand door Russische troepen op 1 mei 1868 , schilderij door Nikolai Karazin.

Russen in de aanval

Aan het einde van de regering van Nicolaas I, in 1855, werden de Kazachse steppen geannexeerd door het tsaristische rijk. Rusland onderwierp vervolgens de drie zuidelijke Oezbeekse khanaten: het khanaat Kokand en Tasjkent, dat van Buchara en Samarkand, en ten slotte dat van Khiva.

Inname van Khiva door Russische troepen op 29 mei 1873 , schilderij door Vasili Vereshchagin.

Voor Rusland beantwoordde hun annexatie aan een dubbele noodzaak: enerzijds de Kazachen beroven van potentiële bondgenoten in het zuiden en anderzijds de Britten, meesters van Kasjmir sinds 1846, ervan weerhouden deze regio over te nemen. De veldtochten werden uitgevoerd onder bevel van generaal Constantin von Kaufmann, die op 1 mei 1868 Samarkand binnentrok.

De oversteek van de woestijn van Adam-Kryglan, tijdens de Khiva-campagne van 1873 , schilderij door Nikolai Karazin.

Al deze gebieden werden geïntegreerd in een nieuwe keizerlijke provincie, Turkestan, onder Kaufmanns gezag, met als hoofdstad Tasjkent. Het Russische rijk en Brits-Indië werden nu gescheiden door twee onafhankelijke staten: Afghanistan, dat de Britten niet hadden kunnen bemachtigen en waarvan ze de neutraliteit wilden behouden, en Turkmenistan, dat de Russen – niet zonder problemen – zouden veroveren. Tsaar Alexander II vreesde dat de weerstand in Turkmenistan de andere volkeren van Centraal-Azië tot opstand zouden aanzetten.

Inname van het Turkmeense fort Gökdope door de Russische generaal Michael Skobelev op 24 janurai 1881, schilderij door Nikolai Kazarin.

Hij droeg generaal Skobelev, held van de verovering van Khiva, op om een nieuwe expeditie voor te bereiden. In januari 1881 namen de Russen het fort van Gökdepe na zware inspanningen in beslag. In 1884, geconfronteerd met een Turkmeense opstand, annexeerden ze ook de oase van Merv om de regio te pacificeren. Maar omdat Merv de sleutel tot Afghanistan was, wakkerde dit onmiddellijk weer de vijandigheid van Londen aan.

De Russische generaal Michail Skobelev (1843 -1882).

Einde van het Grote Spel

Hoewel een oorlog tussen de twee rijken onvermijdelijk leek, beval de nieuwe tsaar Alexander III de stopzetting van de Russische expansie in Centraal-Azië. In de zomer van 1887 werd een verdrag gesloten waarin de noordelijke grens van Afghanistan werd vastgelegd. Ten slotte ondertekenden Rusland en het Verenigd Koninkrijk op 31 augustus 1907 in Sint-Petersburg een verdrag waarin hun respectieve invloedssferen werden afgebakend.

Russische troepen steken de Amu Darya (Oxus) over op 30 mei 1873, schilderij door Nikolai Karazin, 1889.

De Russen erkennen Afghanistan als een Brits semi-protectoraat. Londen deed afstand van zijn aanspraken op Tibet. Bovendien werd Perzië (later Iran genoemd) verdeeld in drie zones: het noorden onder Russische invloed, het zuiden (met zijn olievelden) onder Britse invloed en een neutraal centrum. Zo kwam er een eind aan haast een eeuw rivaliteit, in wat de Britten het ‘Grote Spel’ waren gaan heten, en de Russen het ‘Toernooi der Schaduwen’.
Bron: Julien Colliat, ‘Grand Jeu. Rivalités anglo-russes en Asie centrale’, In: Herodote.net
Vertaling/bewerking: André Capiteyn

Openingsbeeld: Russische troepen onverwacht aangevallen, schilderij door Vasili Vereshchagin uit 1862.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder