Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Spiegel van de taalgeschiedenis

29 mei 2022 Siebrand Krul

Weet jij hoeveel dialecten er gesproken worden in het Nederlandse taalgebied? En hoeveel Nederlanders en Vlamingen het nog spreken of begrijpen? En heb je de indruk dat dialecten weer hip zijn en de interesse ervoor toeneemt? Hebben we te maken met een revival of zijn het de laatste stuiptrekkingen voor een stukje verleden, dat we graag koesteren?

Hoeveel dialecten er in het Nederlandse taalgebied gesproken worden, is onmogelijk te tellen: elke plaats heeft immers wel zijn specifieke dialectkenmerken waardoor het dialect verschilt van de aangrenzende dorpen of steden. Dialectsprekers zijn zich van die kleine verschillen heel goed bewust, buitenstaanders vaak minder. Maar hoewel die verschillen het meest opvallen, vertonen buurdialecten toch meer gelijkenissen dan verschillen. Het is op basis van de gelijkenissen dat dialectwetenschappers de Nederlandse dialecten hebben onderverdeeld in verschillende dialectgroepen. De bekende dialectologe Jo Daan onderscheidde op haar dialectkaart van 1969 achtentwintig dialectgebieden, maar vaak wordt het Nederlandse taalgebied ook grofweg opgedeeld in vijf dialectgebieden en het Fries met de Friese dialecten. Het Fries staat apart omdat het een officieel erkende landstaal is.
Elke dialectgroep bestaat dus uit verschillende lokale dialecten die taalkundig en historisch met elkaar verwant zijn, maar die wel afwijken van de dialecten in de andere gebieden. De verschillen tussen het West- en het Oost-Vlaams bijvoorbeeld zijn nu heel groot, maar pakweg een halve eeuw geleden waren de verschillen veel kleiner.

Oost west, dialectgrenzen best

De meeste taalgebruikers denken over taal in noord-zuidverschillen: beneden de grote rivieren wordt een ander Nederlands gesproken dan boven de grote rivieren. Vaak springt de ‘zachte g’ dan het eerst in het oog, of beter het oor. Nochtans zijn de belangrijkste dialectverschillen oost-west gesitueerd. De oude vormen old of ald – bekend uit het Duits – zijn vooral in de oostelijke dialecten bewaard en niet in de westelijke, waar je ou hoort, zoals in de standaardtaal. Een ander taalrelict dat in het Limburgse en Nedersaksische gebied nog te horen is, is de oudste uitspraak voor het Nederlandse huis als hoes. Elders vind je huis of huus, al dan niet met h. En ook kieken en diek voor kijken en dijk weerspiegelen een oude taalfase. De gebieden waar ze hoes, huus en kieken of diek zeggen, hebben dus de oudste vormen bewaard.

Vaak zijn dat de meest perifere dialectgroepen zoals het Zeeuws en het West-Vlaams of het Gronings en het Limburgs. Dat geldt ook voor de Kust-Westgermaanse kenmerken die de westelijke dialecten aan de kust onderscheiden van de oostelijke. Je hoort er pit en vier, in tegenstelling tot put en vuur in het oosten. Elke groep heeft zo zijn eigen -oudere en nieuwere – kenmerken. Die dialectvariatie is als het ware een spiegel van de taalgeschiedenis. Wat in het Nederlandse taalgebied geografisch nu naast elkaar te vinden is – de oe, uu en ui van huis bijvoorbeeld -, zijn sporen van wat zich in de geschiedenis van het Nederlands na elkaar heeft afgespeeld. Vernieuwingen kwamen vooral uit Brabant en Holland. Het waren die dialecten die de oude oe/uu en ie verdrongen naar de rand. Rond de Gouden Eeuw waren die regio’s immers economisch het sterkst, en dat op het ogenblik dat er behoefte ontstond aan een overkoepelende standaardtaal. Het zijn die nieuwe dialectkenmerken die het tot de standaardtaal geschopt hebben.

Proces van dialectverlies

Wordt er in Vlaanderen meer dialect gesproken dan in Nederland? Misschien wel. Dialectverlies heeft zich in Vlaanderen immers veel later doorgezet dan in Nederland, omdat het Frans de dominante taal was. Er was dus geen plaats voor een Nederlandse standaardtaal, wat voor de dialecten een zegen was. Maar het mooie liedje bleef niet duren. Ook in Vlaanderen verdwijnt het dialect ondertussen razendsnel. Dialecten van meer perifere regio’s zijn wel resistenter dan die van de centrale regio’s. In Vlaanderen heeft dialectverlies zich nu het verst doorgezet in Brabant, Antwerpen en ook in delen van Limburg. West-Vlaanderen blijkt – maar hoe lang nog? – redelijk dialectvast. In Nederland was er al veel vroeger sprake van dialectverlies in het Hollandse gebied en de regio rond Utrecht. De dialectsprekers uit Drenthe, Twente en Limburg zijn door hun ligging wel dialectvaster gebleven.
Veronique De Tier
Instituut voor de Nederlandse Taal

Zie ook:
www.dialectloket.be
www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/
www.nederlandsedialecten.org

Lees ook de andere helft van dit boeiende artikel in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts 5,50 euro!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder