Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

God wil het!

29 mei 2022 Siebrand Krul

Op een novemberdag in 1095 zorgt een goed geënsceneerde preek voor een reuring die zelfs in de o zo thea-trale Middeleeuwen niet eerder vertoond was. Plaats van handeling is het open veld buiten de muren van de Midden-Franse stad Clermont. Geen zaal, geen kathedraal zou groot genoeg geweest zijn voor de menigte die hier toegestroomd is. Onder de duizenden toehoorders bevinden zich minstens 330 kardinalen, bisschop-pen en abten, evenals talrijke edellieden.

Paus Urbanus II bestijgt het houten podium dat speciaal voor deze gelegenheid gebouwd is. Hij heeft het eerst over de besluiten van het concilie dat hier de afgelopen tien dagen bijeen geweest is. Maar de bepa-lingen aangaande de benoeming van geestelijken (investituur), het celibaat en de vastentijd zijn slechts op-warmers. Al gauw komt hij te spreken over de situatie van de christenen in het Nabije Oosten en van de pel-grims op weg naar het Heilige Land. Urbanus jaagt zijn toehoorders de stuipen op het lijf met verhalen over struikroverij, plunderingen, kerkschennis en moord door de Turken, die hij ‘Perzen’ noemt: ‘Zij schepten er genoegen in christenen te doden door hun de buik open te snijden, de darmen eruit te grissen en die dan aan een paal vast te maken; daarna sloegen ze op hun slachtoffers in en dwongen die rond de paal te lopen, tot hun darmen daar helemaal om gewikkeld waren en ze ter aarde stortten.’
Met zulke gruwelverhalen werkt hij toe naar zijn eigenlijke boodschap. De paus doet een oproep het onrecht te vergelden. Daarvoor stelt hij alle strijders die naar het Heilige Land trekken de vergeving van hun zonden in het vooruitzicht. ‘God zal nooit vergeten dat hij jullie in de heilige gelederen gezien heeft,’ buldert Ur-banus.

De routes van de voornaamste aanvoerders van de kruistocht.

Oproepen tot een heilige oorlog tegen de heidenen en zelfs vrijwaring van hellestraffen hadden de mensen al wel vaker gehoord. In 1063 had paus Alexander II allen die meehielpen de Moren van het Iberisch schierei-land te verdrijven een hemels loon in het vooruitzicht gesteld. Van zijn opvolger Gregorius VII is de belofte overgeleverd ‘dat elke Frank in Spanje het land krijgt dat hij verovert.’ Veel effect hadden zulke oproepen tot nu toe echter niet, maar bij Urbanus’ opruiende taal is dat anders. Alle bronnen, die toch op zoveel pun-ten verschillen, zijn het erover eens dat er bij zijn preek een regelrechte massahysterie uitbreekt. ‘Deus lo vult!’, ‘God wil het!’ zou het uit vele kelen geklonken hebben. Edellieden zouden zich in extase stoffen krui-sen op de borst gespeld, zich voor de paus ter aarde geworpen en ter plekke beloofd hebben direct naar het Heilige Land te vertrekken.

Slachting van joden in Metz tijdens de Eerste Kruistocht. Schilderij door Auguste Migette (1802-1884). (Musées de la Cour d’Or)

De Amerikaanse godsdienstsocioloog Rodney Stark merkt daar droogjes over op: ‘We moeten ervan uitgaan dat ze hier op voorbereid waren, want doorgaans hadden ridders geen naald en draad bij zich.’ Het mirakel van Clermont zou kortom niet de volkomen spontane uitbarsting geweest zijn die de christelijke kroniekschrijvers ons voorschotelen. Een veelgehoord argument daarvoor is dat nog tijdens de preek boden van Raimond van Toulouse aankomen die zijn deelname aan de kruistocht melden. Toulouse ligt echter op een paar dagen rijden van Clermont, zodat berichten over de gebeurtenissen in Clermont de graaf onmogelijk in zo’n korte tijd bereikt kunnen hebben.

De troepen van Peter de Kluizenaar, onderweg tijdens hun gruwelijke tocht, op een middeleeuwse miniatuur.

Inderdaad was paus Urbanus al maanden voor zijn memorabele toespraak van kasteel naar kasteel gereisd om de steun van de vorsten te winnen. Ná z’n preek van 27 november ging hij daar ook mee door. Drieduizend kilometer legde hij met zijn gevolg af tussen augustus 1095 en september van het jaar daarop. Zijn pontificaat leek geen ander doel te hebben dan de geesten rijp te maken voor een veldtocht naar het Heilige Land en de verovering van Jeruzalem.

Graffiti van kruisvaarders in de kerk van het Heilig Graf, Jeruzalem.

Historici speculeren tot op de dag van vandaag over Urbanus’ beweegredenen. Zo zou het kunnen dat hij eindelijk gehoor gaf aan de jarenlang herhaalde verzoeken van de Byzantijnse keizer Alexius I om militaire bijstand tegen de Turken, om zo de Oosterse kerk weer met die van het Westen te verzoenen. Misschien stond hem een heel ander doel voor ogen: ten tijde van het concilie had Urbanus zowel de Rooms-Duitse keizer als de Franse koning geëxcommuniceerd en hij streed met tegenpaus Clemens III om de macht binnen de katholieke kerk. Met de kruistocht zou hij zich als geestelijk leider willen legitimeren. Ten slotte valt ook niet uit te sluiten dat Urbanus oprecht gedreven werd door het verlangen het Heilig Graf terug te brengen in de christelijke invloedsfeer.

De vroegste vermelding van de ‘Frankische’ verovering van Jeruzalem, in een Armeens colofon uit 1099.


Twee weken voor zijn dood valt Jeruzalem daadwerkelijk in handen van de kruisridders. Op zijn doodsbed is hij echter nog onkundig van dit wereldnieuws. Daarvoor was het te lang onderweg.
André Weikard

Openingsbeeld: Paus Urbanus II op het Concilie van Clermont, waar hij tot een kruistocht opriep. (Kopie van een illustratie uit Sébastien Mamerots Livre des Passages d’Outremer)

Lees nog veel meer artikelen over de Eerste Kruistocht in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder