Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Uiteenspattend idealisme

13 april 2022 Siebrand Krul

Toen op 17 juli 1936 de Spaanse Burgeroorlog uitbrak, volgde de Belgische regering de ‘non-interventie’-richtlijn van de Volkerenbond. Dat paste perfect in de kersverse onafhankelijkheidspolitiek van de nieuwe regering Van Zeeland, een coalitie van katholieken, liberalen en socialisten. Als minister van Buitenlandse Zaken verdedigde de socialist Paul-Henri Spaak deze strikte neutraliteitspolitiek zeer nadrukkelijk.

Dat botste met de interne gevoelens van zijn eigen socialistische partij en partijleiding. Verschillende tenoren van de Belgische Werkliedenpartij bleven humanitaire hulp aan de republikeinse regering in Spanje bepleiten. De leden van de verschillende socialistische maatschappijen en verenigingen werden opgeroepen om steun te verlenen. Zelfs in kleinere steden betoogden de Socialistische Vooruitziende Vrouwen om de Spaanse democratie te steunen, ook in West-Vlaanderen. Naast de bestaande organisaties waren 27 verschillende (linkse) comités bezig om geld in te zamelen, vluchtelingen te helpen, Spaanse (wees)kinderen (waaronder veel Baskische) in gastgezinnen onder te brengen, voedsel, speelgoed, kleding, geneesmiddelen en medisch materiaal te verzamelen en te versturen en met het stimuleren van vrijwilligers. Dezen gingen ofwel helpen in hospitalen ofwel meevechten bij de Internationale Brigades.

Belgische Socialistische mandatarissen Walter Schevenels en Albert Marteaux bezoeken samen met de Oostenrijker Friedrich Adler van de Socialistische Internationale Jean Delvigne (met onderscheiding) in mei 1937 te Madrid. (Foto Amsab-ISG Gent)

Wijdverspreide (linkse) steun

De socialistische partijvoorzitter Emile Vandervelde en de communistische secretaris-generaal Julien Lahaut spraken op talrijke meetings hun steun uit aan de democratisch verkozen Spaanse republikeinse regering en tegen het fascisme. De spanningen met de socialistische ministers Hendrik De Man en Paul-Henri Spaak, die akkoord waren met de Belgische erkenning van de fascistische tegenregering van Burgos, leidde in januari 1937 tot het ontslag van hun partijvoorzitter Emile Vandervelde als Belgisch minister van Openbare Gezondheid. Vandervelde legde zich verder toe op de promotie van de steun aan de republikeinse regering. In februari 1938 bezocht hij met zijn echtgenote Jeanne Beekman zelfs Spanje. De secretaris-generaal van de Belgische Werkliedenpartij, Jean Delvigne, was reeds in februari 1937 naar Spanje vertrokken om er als permanent vertegenwoordiger van de Socialistische Arbeiders-Internationale de verdeling van de hulp van de nationale delegaties te coördineren. Zij waren voorgegaan door de socialiste Martha Camilia Huysmans, dochter van de socialistische burgemeester van Antwerpen en voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers Camille Huysmans, die reeds in 1936 naar Spanje was getrokken om militaire vrijwilligers moreel te ondersteunen. Ook Julien Lahaut ging de Belgen in Spanje geregeld bezoeken.

Het echtpaar Vandervelde aan het front bij Madrid in februari 1938. Foto van journalist en latere boekhandelaar Mathieu Corman. (Coll. Amsab-ISG Gent)

Militaire vrijwilligers

Een 2.400-tal Belgen trokken naar Spanje om er als verplegend of militair personeel de zaak van de Republiek te verdedigen. De eerste Belgische vrijwilligers vertrokken in oktober 1936. In november 1936 werden de nieuwe vrijwilligers samengebracht in Internationale Brigades. Deze werden vanuit de communistische internationale, de Komintern, geleid en ondersteund. De functie van politiek commissaris was – zoals in het Rode Leger – belangrijk. De Belg Jozef Leemans was als algemeen politiek commissaris de hoogste politiek commissaris in graad maar in het begin vooral bezig om praktische problemen voor zijn kersverse militaire eenheden op te lossen. Ook andere belangrijke politieke mandaten binnen de internationale brigades werden uitgevoerd door Belgen zoals Raymond Dispy, in 1944 korte tijd minister zonder portefeuille in de regering Pierlot, en de advocaten Jean Bastien en Achille Chavée.
De meeste Belgen kwamen terecht bij de 11de Internationale Brigade (IB) Thälmann, waar vooral Duitse en Oostenrijkse socialisten en communisten deel van uitmaakten, en bij de 14de IB La Marseillaise. Binnen de Duitse brigade was er de Vlaamse sectie Edgar André en bij de Franse brigade werd het Belgische bataljon Pierre Brachet gevormd. Dat was gekazerneerd in het Escorial, het paleis van keizer Karel V. Belgen waren ook aanwezig in andere eenheden, zoals bij het Brits bataljon van de 15de IB Lincoln-Washington.
Belgische vrijwilligers die naar Spanje vertrokken, werden door de Belgische staat geregistreerd. Formeel konden ze niet tegengehouden worden, maar jonge mannen werden enkele maanden later opgeroepen om hun legerdienst te vervullen of voor een wederoproeping, een reservistentraining. Wie niet reageerde of te laat terugkwam werd als deserteur door het krijgsauditoraat veroordeeld tot een gevangenisstraf.

Een solidariteitsbetoging met het republikeinse Spanje door het SVV te Ieper in 1937. Tekst op spandoek: fascisme betekent oorlog en ellende. (Foto Waro/coll. Amsab-ISG Gent)

Kansloos tegen modern wapentuig

De internationale druk op de republikeinse regering nam vanuit de Volkerenbond steeds meer toe. Op 21 september 1938, in de marge van de dreiging van Duitsland tegen Tsjechoslowakije, besloot de republiek de Internationale Brigades te ontbinden. Dit in de (ijdele) hoop dat ook Portugal, Italië en Duitsland hun troepen zouden terugtrekken. Vanaf 23 september werden de buitenlandse vrijwilligers van het front teruggetrokken. De Gentenaar Piet De Moor, voorheen journalist bij de communistische krant La Voix du Peuple, sneuvelde die dag als laatste Belgische brigadist aan het Ebrofront in het Catalaanse dorp Corbera d’Ebre. Hij was als luitenant daarmee een van de 287 Belgische brigadisten die in Spanje sneuvelden. Bekendste gesneuvelden waren de Antwerpse broers en syndicalisten Piet en Emiel Akkerman. Honderden anderen kwamen gewond terug thuis. Sommigen waren stevig toegetakeld, meestal het gevolg van de inslag van een dumdum of ontploffingskogel, verboden door internationale conventies. Alle brigadisten getuigden unaniem over de logistieke problemen die het republikeinse leger teisterden, samen met een ondermaatse bewapening en gebrek aan getraind kaderpersoneel. Moed kan niet op tegen tanks, gemotoriseerde infanterie en gevechtsvliegtuigen. Met de interne politieke spanningen tussen Spaanse anarchisten, trotskisten, communisten en socialisten hadden ze weinig last.

Staatsgevaarlijke idealisten

De Belgische brigadisten konden in november en december 1938 naar huis terugkeren, waar hen binnen de eigen zuil een warm welkom wachtte. Op 19 november kregen ze in Brussel nog een speech van Emile Vandervelde. De overheid reageerde minder neutraal. Menig brigadist, zeker indien bekend als lid van de communistische partij, werd op 10 mei 1940 opgepakt als staatsgevaarlijk. Diegenen die nadien niet door de Duitsers gearresteerd werden, begonnen aan een tweede verzetsperiode tegen het fascisme. Niet zonder risico: Achille Chavée overleed in het KZ Sachsenhausen en Jean Bastien werd door de Gestapo aan Spanje uitgeleverd en verdween.
Naast de linkse vrijwilligers die de wapens opnamen voor de republiek, trokken ook Belgische aanhangers van rechtse partijen naar Spanje. Een tachtigtal mannen sloten zich aan bij het Spaanse Vreemdelingenlegioen om mee te vechten tegen het communisme. Enkelen slaagden er ook in om als agent of saboteur toe te treden tot de Internationale Brigades.
Harry van Royen

Openingsbeeld: Een groepje Aalsterse communisten voor hun vertrek naar de Internationale Brigades eind 1936. Louis Cornand (bestuurslid KPB Aalst, eerste rij, eerste van rechts) sneuvelde in Spanje. (Coll. Amsab-ISG Gent)

Lees nog veel meer artikelen over de Spaanse Burgeroorlog in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder