Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Nederlandse Spanjestrijders

13 april 2022 Siebrand Krul

In de Spaanse burgeroorlog streden ruim zeshonderd Nederlandse vrijwilligers, vooral communisten, anarchisten en socialisten mee in Internationale Brigades tegen de nationalisten van generaal Franco. Een van de markantste, Nederlandse voorstanders van de nieuwe Spaanse republiek was de Rotterdammer Henk Sneevliet (1883-1942), al eerder SDAP-gemeenteraadslid in Zwolle, vakbondsman, Tweede Kamerlid en wegbereider van de communistische beweging in Indonesië.

In 1936 pleegde Franco na een linkse verkiezingswinst een mislukte coup. Daarna ontbrandde een bloedige burgeroorlog, waarbij republikeinen steun kregen uit Rusland, Mexico en 35.000 brigadisten uit 53 landen. Franco daarentegen werd met moderne wapens en elitetroepen gesteund door Hitler en Mussolini.
Henk Sneevliet drukte kort na de Russische Revolutie, aanvankelijk als speciaal afgezant van Lenin en vertegenwoordiger van de Komintern, zijn stempel op de vroege Chinese Communistische Partij. In China was hij zo’n gevierde held, dat zijn afbeelding op een bankbiljet werd afgedrukt. Later brak hij met de Komintern en sloot zich aan bij Trotski.

Een groepje Hollandse Spanjestrijders.

Hij was zo onder de indruk van het revolutionaire proces in Spanje onder de republikeinen, dat hij hen steunde en een toespraak hield voor de republikeins gezinde radio. Republikeinse vrijwilligers kregen een korte militaire training en werden vaak ingezet als stoottroepen, waardoor ze ook wel beschouwd werden als ‘kanonnenvoer’. Aanvankelijk werden de Nederlanders ondergebracht bij een Duitse gevechtseenheid. Maar in 1937 hadden zich er genoeg aangesloten voor een Nederlandse compagnie: ‘De zeven Provinciën’, onder commando van kapitein Piet Laros met als strijdkreet: ‘¡No pasaran!’ (‘Zij zullen er niet doorheen komen’). Ongeveer de helft van de Nederlanders kwam om. In het televisieprogramma Andere tijden verhaalt Dieuwertje Dolstra hoe haar vader hevig in de war raakte, nadat hij een soldaat van Franco van dichtbij had neergeschoten; na een shellshock werd hij uiteindelijk brancardier.

Henk Sneevliet.

Voor een betere en liefderijker mensheid

Naast veel jongeren uit arbeidersmilieus vocht ook polyglot Jef Last (1898-1972) mee. Deze romancier, sinoloog, schilder, journalist, en later provo, kwam zijn leven lang op voor de underdog, was adviseur van Soekarno en bevriend met Willem Drees, Willy Brandt en André Gide. Hij vocht maandenlang binnen een Spaanse eenheid en werd gepromoveerd tot kapitein. Achteraf schreef hij dat hij in Spanje ‘al het geluk leerde kennen dat het socialisme een mens vergeven mag. (…) Nooit zijn mensen zo boven hun eigen bekrompenheid en beperktheid verheven als de Spaanse strijders, die wisten voor een betere en liefderijker mensheid te strijden.’
Niet alle vrijwilligers vochten. Zo werd het ziekenhuis in Villanueva de la Jara (200 bedden) eind 1937 omgedoopt tot Hollands Hospitaal, omdat er verpleegsters en een geneesheer-directeur uit Nederland werkten. Een vrouwelijke vrijwilliger die wel meevocht, was Fanny Schoonheijt (1912-1961). Zij werkte aanvankelijk voor de Nieuwe Rotterdamse Courant, vertrok naar Spanje in de hoop daar correspondent te worden, woonde in huis bij schrijver Albert Helman in Barcelona voordat de oorlog uitbrak en ging meevechten tegen Franco. Ze werd wapeninstructrice en bracht het tot luitenant. Nadat ze gewond raakte bij een auto-ongeluk, vertrok ze in 1938 naar Parijs voor een opleiding tot piloot, maar kon zich als zodanig niet meer inzetten in de Spaanse Burgeroorlog.

Jef Last

Overheid mat met twee maten

De Nederlandse regering moest niets hebben van de deelname van ‘linkse’ onderdanen aan de strijd. De inlichtingendienst maakte overuren, ronselen werd strafbaar en in 1937 werd een Koninklijk Besluit genomen: ‘… om het dienstnemen bij een der strijdende partijen in Spanje te beletten.’ Reizen naar Spanje werd in nieuw verstrekte paspoorten ongeldig verklaard, waarna vrijwilligers veelal via smokkelroutes naar Spanje werden gebracht. Het te voet oversteken van de Pyreneeën betekende voor veel Nederlandse vrijwilligers een eerste kennismaking met het verschijnsel bergen.

Tekening door Jef Last van een Spaanse strijder.

Eind 1938, na een zware veldslag die Franco won, verbood de Volkerenbond de Internationale Brigades. Toen de Nederlanders – op 5 december – per trein terugkeerden, werd het hen verboden De Internationale te zingen. Uit balorigheid zongen ze in plaats daarvan: ‘Zie ginds komt de stoomboot uit Spanje…’. Ze kregen de boodschap dat ze stateloos waren geworden (pas in de jaren zeventig werd dit voor de laatste strijder weer ongedaan gemaakt). Ook de aangetrouwde partner verloor het Nederlanderschap; daarnaast betekende het minder kans op een baan, vanwege een aan te vragen werkvergunning, geen actief/passief stemrecht meer, toestemming nodig hebben om te verhuizen naar een andere stad en naar het buitenland reizen was verboden. Overigens mat de Nederlandse overheid met twee maten. Zo schreef Last achteraf: ‘Beter verging het de Nederlanders die aan de kant van Franco hadden gevochten.’ Zij werden ongemoeid gelaten, zeker nadat Franco in 1939 nog niet als officieel staatshoofd was erkend. Hij bleef dictator tot 1975.

Fanny Schoonheijt op de cover van El Pais.

Laat herstel

De Spanjestrijders werden hetzelfde behandeld als de pauselijke strijders (zoeaven) eind 19de eeuw die, pas nadat de laatste was overleden, in 1947, postuum het Nederlanderschap terugkregen. Later waren er nog andere ‘foreign fighters’, zoals 25.000 Nederlanders die bij de Waffen-SS dienst namen en recentelijk jihadisten die naar Syrië reisden om met IS mee te strijden.
Lex Veldhoen

Openingsbeeld: ¡No Pasaran! (ze komen er niet voorbij); de strijdkreet die ook de Nederlandse brigade voerde.

Lees nog veel meer artikelen over de Spaanse Burgeroorlog in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder