Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De schok van Rapallo

13 april 2022 Siebrand Krul

Honderd jaar geleden, op Paaszondag 16 april 1922, sloten Duitsland en de Sovjetunie (in oprichting) het verdrag van Rapallo. De overeenkomst was een grote verrassing en vond in het geheim plaats, een twintigtal kilometer buiten Genua, waar een grote internationale conferentie was georganiseerd. Ondertekenaars waren de buitenlandministers Walther Rathenau en Georgi Tschitscherin.

Het verdrag normaliseerde de verhoudingen tussen beide staten en wilden tevens hun internationale isolement doorbreken. Het sterkte de positie van Duitsland tegenover de wereldmachten. Duitsland was immers in Versailles veroordeeld tot de schuldige aan de oorlog. En de Russen stonden door de omslag naar het bolsjewisme eveneens alleen.
Voor Duitsland was van belang de handelsrelatie met de Russen te herstellen omdat handel met het westen door de boycot daar zo goed als tot stilstand was gekomen. Verder deden Duitsland en de Sovjetunie afstand van wederzijdse herstelvorderingen voor oorlogsschade. Dat tikte vooral voor Duitsland nogal aan doordat de Russische Revolutie met zijn naastingen veel Duits bezit had geconfisqueerd.
Voor de Russen telde dat ze nu Duitse machines konden importeren om zo de oliewinning rond Bakoe weer aan de praat te krijgen. Daar profiteerde Duitsland van, noodzakelijkerwijs doordat het was afgesloten van Britse en Amerikaanse leveringen.

Het Verdrag van Rapallo in het Duitse Reichsgesetzblatt, deel II, van 28 juli 1922.

Tot de dag van vandaag waart het gerucht rond dat de beide partijen ook geheime militaire afspraken maakten, maar dat blijkt niet waar. Wat er krijgskundig werd vastgesteld, was al voordien afgesproken. Het ging dan met name om afspraken over militair materiaal en opleidingsfaciliteiten door particuliere bedrijven. De staat Duitsland was die samenwerking immers met ‘Versailles’ ontzegd. Zo opende de firma Junkers een vliegtuigfabriek in Fili nabij Moskou, werd een opleidings- en testcentrum voor vliegeniers opgezet in Lipezk, een test- en ontwikkelingslocatie voor gifgas in Tomka en een opleidingsinstituut voor pantserofficieren in Kazan.

Tschitscherin verlaat het hotel Imperial.

Duitsland leverde tevens moderne wapentechnologie waar Duitse soldaten mee oefenden. Dat omzeilde voor de Reichswehr het verbod, soortgelijks in eigen land te doen. Deze militaire samenwerking werd het fundament onder de wederopbouw van een luchtmacht, wat eveneens door Versailles was verboden. Op de geheime testlocatie van de Luftwaffe in Lipezk werden van april 1925 tot september 1933 zo’n 120 Duitse piloten, honderd luchtafweerspecialisten en talrijke ondersteunende functies opgeleid en in Duitsland ontwikkelde vliegtuigconstructies getest. Het ging daarbij om zowel Nederlandse, Duitse als Sovjetrussische vliegtuigen, allemaal onder het mom van het 40ste eskader van het Rode Leger.

Menu van het gezamenlijke diner met de handtekeningen van de Russische en Duitse delegaties.

In Duitsland waren de reacties op ‘Rapallo’ wisselend. Rijkspresident Friedrich Ebert en grote delen van de sociaaldemocratische SPD waren tegen. Rathenau was ook lang kritisch en tekende met tegenzin, rijkskanselier Wirth sprak de vrees uit dat dit Polen wel eens de kop kon kosten.
Duitsland werd in die dagen vergeven van de extremistische stromingen, dus zowel fel tegen als fel voor dit verdrag, dat meteen werd herkend als anti-westers. Uit rechtsextemistische hoek (Organisation Consul) werd Rathenau enkele maanden later, op 24 juni, vermoord.
De geallieerden, Frankrijk voorop, waren afwijzend verrast: dit bondgenootshap sterkte de outcastlanden Duitsland en de Sovjetunie, maakte ze onafhankelijker van het westen. Twee dagen na de ondertekening volgden formele protesten, ook uit angst voor een nieuwe opdeling van Polen, dat met Versailles als staat was wederopgestaan. Helemaal onterecht was dat niet: de Reichswehr, i.c. Hans von Seeckt, plande daadwerkelijk een revisie van de oostgrenzen.
Het Verdrag van Rapallo droeg ertoe bij dat Frankrijk een kleine afwijking van de herstelbetalingen als voorwendsel gebruikte om het Saarland te bezetten (1923).

Gedenkteken voor Walther Rathenau, Müllerstraße 146, in Berlijn-Wedding.

Tot de dag van vandaag is ‘het Rapallocomplex’ een begrip in de diplomatie, waarmee wordt bedoeld de samenwerking tussen Duitsland en Rusland, zich afwendend van het westen. Dat speelde onder Adenauer (reis naar Moskou 1955), onder Willy Brandt (Ostpolitik) en onder Schröder (de as Parijs-Berlijn-Moskou).
Bij Koninklijk Besluit van 1928 werd een deel van de gemeente Rapallo aan de buurgemeente Santa Margherita Ligure toegewezen, waardoor het Imperiale Palace Hotel niet meer in Rapallo ligt, maar in Santa Margherita Ligure. In dat hotel logeerde de Russische delegatie en werden de onderhandelingen gevoerd, en het verdrag ondertekend. Het hotel houdt de bewuste kamer open voor bezichtiging, en aan de wanden hangen kopieën van het verdrag. Curiositeit is dat in de nacht voor de ondertekening de Duitsers nog een keer bijeenkwamen in wat bekend is geworden als de ‘pyjamaconferentie’.

Openingsbeeld: Rijkskanselier Joseph Wirth (tweede van links) met vertegenwoordigers van de Sovjetunie, Krassin, Tschitscherin en Joffe.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder