Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De Mechelse kattenmummies

13 april 2022 Siebrand Krul

Tijdens de ingrijpende restauratiewerken aan het Predikherenklooster te Mechelen, tegenwoordig stadsbibliotheek, werden elf karkassen van katten aangetroffen die waren ingemetseld in de muren en in het dak van het gebouw. Onder de katten, die een natuurlijk mummificatieproces ondergingen, werden zowel jonge kittens als volwassen dieren aangetroffen. Waar duidt dit op? Zoenoffers uit lang vervlogen tijden? Bizar bijgeloof?

Het Predikheren- of Dominicanerklooster is een 17de-eeuws gebouwencomplex aan de rand van de stad Mechelen, naast het Holocaustmuseum en tegenover de Dossinkazerne. De Predikheren kwamen naar Mechelen in 1651 en lieten er een vierkant kloosterpand optrekken met een kleine kapel, die in het begin van de 18de eeuw vervangen werd door de huidige kloosterkerk. De barokke voorgevel van de kerk werd nooit helemaal afgewerkt.
Na de Franse Revolutie werd het klooster opgeheven en kreeg het complex uiteindelijk een militaire functie. Ook in de Belgische tijd deed het dienst als kazerne onder de naam Kazerne Generaal Delobbe en dat bleef zo tot 1975. Sindsdien stond het gebouw leeg.

Predikherenklooster en kerk ca. 1790. Bemerk de onvoltooide gevel. (Stad Mechelen)

Na de renovatiewerken kreeg Mechelen hier vanaf 1 september 2019 zijn nieuwe stadsbibliotheek. Het is bij werkzaamheden in het oude kloosterpand dat arbeiders elf verdroogde katten ontdekten.
De katten in Mechelen zijn zeker niet enig in hun soort. Over heel Europa treffen we gemummificeerde katten aan in kloosters, kerken, kastelen of gewoon in private woningen. Op de begraafplaats van Saint-Maclou in het Franse Rouaan kan je zo’n kat zien mét een al even verdroogde muis onder zijn klauwen. Ook in het kasteel van Combourg nabij Saint-Malo is een kattenmummie geëxposeerd. Idem in de Christ Church Cathedral van Dublin in Ierland en het Schloss Laubegg in Oostenrijk.

Kloostergang ingericht als militaire slaapzaal> (Stad Mechelen)

De pub Three Stags’ Heads in het Engelse Wardlow Mires pakt uit met een kattenmummie, die daar ooit in een toegemetselde nis werd ontdekt. In een andere Engelse pub, The Stag Inn in Hastings, toont men zelfs fier twee katten en twee ratten. In de crypte van de Sint-Nicolaaskerk van Wiuwert in Friesland én in de Grote Kerk van Veere in Zeeland staan kattenmummies tentoon.

Kloostergang in de nieuwe bibliotheek. (Stad Mechelen)

Sommige onder hen zullen misschien per ongeluk in een kruipruimte onder een vloer of in een afgesloten zolder gekropen zijn en daar komen vast te zitten, maar in heel wat gevallen zijn er duidelijke aanwijzingen dat dode katten doelbewust in een muurholte werden ingemetseld. Of onder een deurdrempel gelegd om het kwaad af te weren. En – hoe gruwelijk ook – dat gebeurde eveneens met levende katten, bij wijze van een soortement dierenoffer, teruggaand op heidense gewoonten.

Gemummificeerde kittens uit het Predikherenklooster van Mechelen. (Center for Artefact Research VZW)

Ben Gruwier, archeozoöloog, en Yvonne de Rue, archeoloog, allebei verbonden aan het Center for Artefact Research VZW, het centrum dat onder meer archeologische vondsten uit Mechelen onderzoekt, kunnen hierover meer vertellen. Onze huiskatten zijn hier door de Romeinen binnengebracht omwille van hun nut als ongedierteverdelger. Het zijn afstammelingen van de Noord-Afrikaanse wilde kat, niet van de Europese wilde kat.

Volwassen kat uit het Predikherenklooster van Mechelen. (Center for Artefact Research VZW)

Vanaf de Middeleeuwen werden ze geassocieerd met magie, bijgeloof en de duivel, heksen, de onderwereld. De vondsten illustreren dan ook een traditie waarbij katten in gebouwen werden ingemetseld ter afwering van ongedierte of voor goed geluk. Deze praktijk die vanaf de Middeleeuwen wijdverspreid was in Europa, kende mogelijk haar oorsprong in pre-middeleeuwse bouwoffers. Hoewel de heidense betekenis later verloren ging, werden ingemetselde katten nog tot in de 19de eeuw gezien als geluksbrengers, vanuit een traditioneel bijgeloof. Vergelijk het met een hoefijzer dat mensen vandaag nog altijd als geluksbrenger beschouwen zonder de traditie hierachter te kennen, onder het mom van ‘baat het niet, het schaadt evenmin’.

Kat uit het kasteel van Combourg. (Château Combourg)

Het waren wellicht niet de bouwheren van het klooster die deze katten lieten inmetselen. Dat waren immers de predikheren of dominicanen, paters die zich onder meer bezighielden met de Inquisitie, niet bepaald aanhangers van heidense praktijken. Mechelse metselaars hebben zonder medeweten van de paters de onschuldige poezen gedood en in de muren en zolderruimten geplaatst.

Kat uit Schloss Laubegg. (Volkskundemuseum Graz)

Waarschijnlijk werden katten regelmatig intentioneel omgebracht vooraleer ze in de muur verdwenen. Soms werden ze zonder meer ingemetseld, maar in andere gevallen werden de karkassen in levensechte houdingen geplaatst met eventueel een dode muis of rat in hun bek of klauwen. De katten uit het Mechelse Predikherenklooster werden echter zonder prooi en in schijnbaar natuurlijke houdingen in het gebouw ingemetseld.
In de meeste gevallen, ook in Mechelen, waren die katten op voorhand al dood, maar hier en daar – bijvoorbeeld bij vondsten in Engeland – is het zonder meer duidelijk dat de dieren levend werden ingemetseld, zoals blijkt uit krabsporen van wanhopige klauwende katten. Wreed en barbaars, maar dierenwelzijn was in die tijd nog geen onderwerp voor menselijke zorg.

Twee katten uit het Predikherenklooster van Mechelen. (Center for Artefact Research VZW)

Meestal worden dergelijke vondsten toevallig gedaan bij een afbraak of verbouwing. Dikwijls verdwijnen ze in de container bij het bouwafval. Gelukkig waren de arbeiders in Mechelen attent genoeg om de katten te bewaren en over te dragen aan de archeologen. Trouwens, katten zijn niet het enige wat werd ingemetseld. Ook schoenen worden geregeld aangetroffen in muren als een talisman tegen ongeluk. Dit hardnekkige bijgeloof werd ook meegenomen door kolonisten, want tot in Amerika en Australië worden in oude gebouwen wel eens katten en schoenen gevonden.

Kat mét rat uit Rouaan. (Aître Saint-Maclou)

Heeft dit bijgeloof iets te maken met het aloude kattenwerpen uit Ieper, waar in de voorbije eeuwen levende katten van het belfort werden gegooid? Volgens de legende werden de katten in Ieper van de toren geworpen omdat er sprake was van een kattenplaag in de Lakenhalle, maar mogelijk werden de katten in Ieper ook beschouwd als een soort offer en zijn ze in die zin te vergelijken met de ingemetselde katten als geluksbrengers, een verre herinnering aan offergaven uit heidense tijden. En vooraleer u zich naar Ieper rept om te protesteren tegen deze barbaarse traditie, weet dat ze intussen alleen nog maar met pluchen katten gooien en dat Ieper zeker niet de enige stad was waar met katten werd gesold.

Ingemetselde schoen, ontdekt in een huis in Engeland. (Northampton Museum)

In Brugge werden katten met vuurwerk aangestoken, in het Franse Metz werden tijdens het Sint-Jansfeest dertien katten in een kooi verbrand en in Parijs mocht de koning zelve een boom met wel een dozijn katten in brand steken op de Place de Grève. In het Engelse Albrighton was het geselen van katten een amusant volksgebruik (‘The finest pastime, that is under the sun, is whipping the cat at Albrighton’) en in Londen konden schutters hun scherpschutterstalenten uitproberen op katten in een mand. In Store Magleby in Denemarken bestond er een traditie om met karnaval katten uit een ton te slaan.

De Ieperse stadsnar maakt zich klaar om pluchen katjes naar beneden te werpen.

Doodknuppelen, levend verbranden, verdrinken, uiteenrukken… je kan het zo wreed niet bedenken of katten waren het slachtoffer. Vanwaar die kattenhaat? Uiteraard speelde bijgeloof in duivels en heksen een rol, maar misschien was het ook een symbolische daad om het overtal aan straatkatten in te perken. En dat de kat een geëerd huisdier was in de islam – de profeet Mohammed had een favoriete huiskat, Muezza genaamd – zal ook niet bepaald bijgedragen hebben tot een tolerante houding ten opzichte van dit dier.

De kat-in-de-ton in Store Magleby. (Axel Emil Krause)

De beschaving van een samenleving valt af te meten aan de wijze waarop ze omgaat met dieren. Maar het heeft eveneens te maken met een compleet andere kijk op het omgaan met dieren. Vandaag zijn begrippen als dierenwelzijn en dierenrechten algemeen aanvaard, in theorie althans. De praktijk laat nog vaak te wensen over. Vroeger waren dieren minderwaardige wezens die ongestraft konden gemarteld of gepijnigd worden. En vergeet niet: hetzelfde gebeurde ook met mensen. Wat dat betreft lopen dieren- en mensenrechten parallel.
Bron: Canvas curiosa/Koen De Vos

Openingsbeeld: Kat uit Wardlow Mires. (Three Stags’ Heads)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder