Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Door de riolen

15 maart 2022 Siebrand Krul

Onder Parijs bevinden zich, deels al eeuwenlang, op drie niveaus gangenstelsels: vlak onder de straat het rioleringsstelsel, op tien meter diepte de metro en daar ver onder, op 20-25 meter diepte als oudste: de catacomben. De riolen en de catacomben kun je bezoeken, de laatste, met een lengte van 290 kilometer, trekken 550.000 bezoekers per jaar. Vanaf de 15de eeuw werden ze gebruikt als steengroeven voor met name de kalkstenen gevels van Parijse huizen, later als opslagplaats voor knekels en schedels.

Gids Helene Furminieux daalt voor me de traptreden naar de catacomben af, waarna we twintig meter dieper honderden meters door een lange ondergrondse gang lopen, die naar de ‘knekelopslag’ leidt. Met veertien graden is het tamelijk kil. Sommige zijgangen zijn afgesloten, zodat het publiek zonder geleide door dit labyrint kan lopen. Helene: ‘Eind 18de eeuw groeide de opvatting dat slechte luchten en geuren ziekten verspreidden, terwijl tegelijkertijd de Parijse begraafplaatsen overvol waren, mede door dodelijke epidemieën. Ze werden buiten de stad gevestigd en de bestaande geruimd, waarbij de botten hier ondergronds werden opgeslagen.’

Botten opgestapeld in de vorm van een ton. (Foto Lex Veldhoen)

Zes miljoen stoffelijke overschotten

Af en toe zijn er in de zijwanden inscripties met jaartallen aangebracht. Helene: ‘Alle gangen werden genummerd en voorzien van de initialen van de dienstdoende inspecteur. Soms gewoon in steen uitgebeiteld, in andere periodes, waarin meer belang gehecht werd aan de dood, op speciale plaquettes.’ In totaal zouden hier op den duur botresten van zes miljoen overledenen opgestapeld zijn. Het is macaber om op deze wijze langs miljoenen overblijfselen te lopen, keurig en kunstig opgestapeld; het memento mori-gevoel in deze lage ondergrondse gewelven is overweldigend.

Resten van Guillotine-slachtoffers. (Foto Lex Veldhoen)

Helene opent een stalen gaasdeur naar een afgesloten gang, waar toeristen niet worden rondgeleid. Even later ruiken we een citronella-geur en staan we voor een diepe uitsparing naast een gang, waar een mijnwerker ooit in zijn vrije tijd een tafereel heeft uitgehakt: een kasteel tegen een rotswand met op de voorgrond muren en trappen. Helene vertelt dat zich tijdens de corona-lockdown micro-organismen vormden aan de bovenwand – inderdaad is deze groenig gekleurd – en nu getracht wordt dit met citronella te bestrijden: ‘Het lijkt te werken, want vorige week was hij nog rood gekleurd, nu ziet het er al veel beter uit. Het kan zijn dat die organismen zich vormden, omdat we een andere soort lampen zijn gaan toepassen.’

Selfie avant la lettre: foto van en door Felix Nadar. Het is een studio-opname van de fotograaf alsof hij in een mandje onder een luchtballon hangt.

Even verderop kijken we naar een stenen wenteltrap die uitkomt op een diepgelegen put, waarin water feeëriek groen gekleurd is. Op sommige plekken is de stenen gangvloer nat en voel ik af en toe een druppel op me neerkomen. In een ruimte waar botten rond een pilaar in een ton-vorm zijn gestapeld, vertelt Helene: ‘Dit is pas in de 20ste eeuw zo gedaan. Het verhaal gaat dat voordien, in 1897, in deze ‘Crypte de la Passion’ een concert gehouden is met stukken als Marche Funèbre van Chopin en Danse Macabre van Camille Saint-Saëns.’ In een andere crypte staat een stenen altaar: ‘Hier werden tot in de jaren zestig van de vorige eeuw op Allerzielen missen opgedragen voor de mensen die hier hun laatste rustplaats vonden.’ Op een stenen sokkel bevindt zich een vuurschaal: ‘Dat was een simpel, functioneel middel om door opwarming de lucht te laten circuleren.’ In een zijruimte ligt nog een slordige stapeling botten uitgestort voor een gedenksteen: ‘Tijdens de revolutie, september 1792, werden guillotine-slachtoffers hier ondergronds gedumpt en bedekt met ongebluste kalk, om ze sneller te laten vergaan.’

Gravure van bezoekers van de riolen. (Lex Veldhoen)

Het onmetelijke tapijt

Een naam die onlosmakelijk verbonden is aan zowel de Parijse catacomben als de riolen is Felix Nadar (1820-1910). Hij leefde in een tijd van grote ontdekkingen, zoals de telefoon, fonograaf en de narcose. Roodharig, een weelderige snor, blakend van energie en nieuwsgierigheid begon hij te schrijven voor kranten in Parijs, maar verdiende zo weinig dat hij zelfs ’s winters soms op straat sliep. Later werden door hem getekende karikaturen van bekende figuren gepubliceerd. Hij belandde in Berlijn in de gevangenis, omdat hij met een groep idealisten Polen wilde bevrijden van de toenmalige Russische overheersing. Bij terugkomst in Parijs werd hij als spion gerekruteerd om de Russische invloed in Duitsland te onderzoeken, waarop hij er, vermomd als schilder, per trein een zomer lang rondreisde.

Rioolmedewerkers. (Wiki Commons)

In 1855 zette hij een foto-portretstudio op, waarin hij met vrouw, moeder, honden, schapen, konijnen, een pauw en een ezel leefde. ‘Tout le beaux monde’ liet zich op de gevoelige plaat vastleggen, waaronder Sarah Bernardt en Edouard Manet. In 1858 maakte Nadar de allereerste luchtfoto’s vanuit een luchtballon boven Parijs. Hij wilde zo het ‘onmetelijke tapijt, onbegrensd, zonder begin of einde, met een verscheidenheid aan kleuren’ vastleggen. Daartoe installeerde hij een lichtdichte tent in de mand met onderin een klein venstertje. Toen het na allerlei proeven met baden en filters gelukt was, konden mensen voor de allereerste keer zien hoe de aarde er ‘van bovenaf’ uitzag. Later construeerde hij Le Geant, een ballon waarvoor zeven kilometer zijde nodig was, met een mand met twee verdiepingen (inclusief donkere kamer). Hij stortte neer bij Hannover en werd wel dertig kilometer voortgesleept: ‘Een man had zijn arm gebroken, ik had een gebroken been…’.

Een foto die Nadar maakte in de riolen. Vooral door de ellenlange belichtingstijden en de donkere onder de grond vergde dit veel technische kennis en geduld.

Spoorwagentjes door de riolen

Nu hij de wereld zo op de gevoelige plaat had vastgelegd, wilde hij de ondergrondse eveneens zichtbaar maken. Dat probeerde hij in de catacomben vanaf 1861 met ontvlammend magnesium, met als ongemak rookontwikkeling. De knekels waren gedumpt vanaf ontruimde begraafplaatsen, kerken en opgravingen. Speciaal aangestelde werklieden hebben ze ‘in de crypten gestouwd, in min of meer kubusvormige hopen opgestapeld (….) aan de voorkant op hun plaats gehouden door de best bewaard gebleven schedels’. Gevolg van de foto’s was dat de al eerder die eeuw opengestelde catacomben, opnieuw open gingen voor publiek. Ze werden een van de grootste attracties van de stad, waarbij Gustav Flaubert zich ergerde aan die bezoekende massa.
Halverwege de 19de eeuw, toen de grote boulevards door planoloog Haussmann werden aangelegd, werden de Parijse toiletten op een rioolstelsel aangesloten, waardoor tevens overtollig regenwater werd afgevoerd, een unieke combinatie in die tijd. De riolen, nu ongeveer 2.600 kilometer lang, bevatten tegenwoordig ook veel leidingen voor water, airconditioning, telecommunicatie en op elke hoek hangt een straatnaambordje, corresponderend met de naam van de bovenliggende straat.
Lex Veldhoen

Openingsbeeld: Kunstige stapelingen botten. (Foto Lex Veldhoen)

Lees ook de andere helft van dit boeiende artikel, plus nog veel meer historische verhalen, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder