Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Smiley: lach verovert de wereld

16 februari 2022 Siebrand Krul

Dat uitgerekend een Amerikaanse verzekeringsmaatschappij verantwoordelijk is voor de opmars van wat nu de smiley heet mag wonderlijk heten. Het iconische hoofdje werd in 1963 ontworpen door Harvey Ball. Deze Amerikaanse grafisch ontwerper maakte hem in opdracht voor een assurantiebedrijf dat daarmee positiviteit wilde uitstralen. Balls gele cirkel met een boogje en twee punten was in tien minuten bedacht en leverde hem een kolossale 45 dollar op. Het blije gezichtje bleek een gouden greep. Het beeld is voor iedereen herkenbaar.

In de zoektocht naar de oersmiley gaan sommigen ver terug. In 2017 werd op de locatie van de oud Hettitische hoofdstad Karkemish in Zuidoost-Turkije een bijna 4000 jaar oude vaas gevonden met daarop een afbeelding die lijkt op een smiley. Misschien is hier de wens de vader van de gedachte. Toch is het idee de eerste smiley in de Oudheid te zoeken zo gek nog niet. Het communiceren met pictogrammen gebeurde bij de Egyptenaren in de vorm van hiëroglyfen immers volop. Maar meer recht van spreken op de titel ‘eerste’ maakt een krabbel van de Slowaakse advocaat Jan Ladislaiodes. In 1635 keurde hij de gemeentelijke balans en toonde zich zo in zijn nopjes dat hij een rondje met twee puntjes en een streepje zette naast zijn handtekening. De echte ‘oersmiley’?

De Slowaakse jurist Jan Ladislaiodes ondertekende in1635 een stuk waarbij hij ook gebruikt maakte van tevreden gezichtje. Het geldt voorlopig als de ‘oersmiley’.

Slecht nieuws opvrolijken

Het ontwerp van Ball -dat hij ongetwijfeld tot zijn spijt verzuimde te registreren- werd her en der opgepikt. Het lachende portret verscheen op mokken en allerlei andere artikelen maar vooral op de buttons die in de jaren zeventig enorm populair werden onder jongeren.
De Algerijns-Franse Franklin Loufrani zag de potentie. In 1972 legde hij de smiley als handelsmerk vast. Hij werkte toen voor de krant France Soir. Zijn baas vroeg Loufrani iets te bedenken waarmee de naar zijn mening zwartgallige sfeer in het land wat kon worden opgemonterd. Loufrani’s wond er geen doekjes om: ‘De Fransen zijn Italianen die geen glimlach hebben, en jij bent er verantwoordelijk voor met al het slechte nieuws dat je in je krant publiceert’. Hij stelde voor om het goede nieuws in de krant meer te benadrukken door ze te illustreren met een gestileerde glimlach. De actie ’take the time to smile’, viel bij de lezers in goede aarde.

De Amerikaanse radiozender WMCA gebruikte vanaf 1962 ter promotie een sweatshirt met daarop een gestileerd gezicht dat doet denken aan de smiley. Maar anders dan de echte smiley van Ball oogde deze eerder wat nurks dan vrolijk. Leadzanger Eric Burdon met de band The Animals (House of the rising sun) met de WMCA-trui, hier afgebeeld op de cover van het Britse popmagazine Rave, 1965.

Franklin Loufrani gaf de lachebek de naam ´smiley´ en goot de exploitatie ervan in de Smiley Company. In de Verenigde Staten werden de rechten van Loufrani betwist, gewend als men was de smiley als onderdeel van het publieke domein te beschouwen. Het kwam tot een jarenlange juridische strijd met de supermarktketen Walmart, een gevecht dat uiteindelijk in 2011 werd geschikt Met 420 miljoen dollar aan licentie-inkomsten in 2019 heeft The Smiley Company, nu met Loufrani’s zoon aan het roer, een lucratief wereldmerk gecreëerd. De uitspraak van Franklin Loufrani: ‘we zijn hier niet om geld te verdienen, maar om een goed humeur te verspreiden’, mag dan ook gerust met een korreltje zout worden genomen.

De smiley is een wereldwijd begrip. Publieke voorzieningen bekrassen niet.

Teken voor een grap

Die positiviteit van de smiley was wel wat de jongeren al meteen had aangesproken. Al vanaf de jaren zeventig was de smiley door de jeugdcultuur omarmt als een ontwapenend symbool voor liefde en tolerantie. In de jaren tachtig werd de smiley meer ondeugend als symbool van de dance scene, acid house en de underground partywereld. De simplistische glimlach prijkte als beeldmerk op de XTC-pil, een partydrug die toen sterk in opkomst was.
Met de komst van de computer, smartphone en internet werd de smiley nog groter. In het begin in de vorm van emoticons als combinatie van verschillende leestekens. Zo is de smiley als emoticon 🙂 Hierdoor kon met de beperkte hoeveelheid tekens die toen verstuurd konden worden toch een heel verhaal worden verteld. De Amerikaanse computerwetenschapper Scott Fahlman gebruikte in 1982 op een elektronisch mededelingenbord als eerste een emoticon. Hij stelde voor 🙂 te gebruiken om aan te geven dat iets een grap was, en 🙁 voor juist geen grap. Ook de emiticon had trouwens vroege voorgangers. De eerst tot Nederlander en uiteindelijk tot Belg genaturaliseerde Franse lithograaf Marcellin Jobard stelde in 1841 voor een aantal nieuwe leestekens in te voeren om daarmee beter de strekking van een zin aan te kunnen geven. Zijn ironieteken, voor het eerst toegepast in Le Courrier Belge van 11 oktober 1841, wordt beschouwd als een voorloper van de emoticon.
Harry Stalknecht

Openingsbeeld: Harvey Ball (1921-2001) ontwierp in 1963 de smiley. Hij kreeg er 45 dollar voor. Ooit noemde hij de smiley ‘zijn cadeautje aan de wereld’. (Foto Michael Carroll, Wikipedia)

Lees ook de andere helft van dit boeiende artikel, plus nog veel meer historische verhalen, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder