Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Jekels Jacht

25 januari 2022 Siebrand Krul

Nederland heeft een indrukwekkende geschiedenis van grote, baanbrekende wetenschappers. Sommigen zijn zelfs wereldberoemd en anderen zijn ten onrechte minder bekend bij het grote publiek. In de televisiedocumentairereekse Jekels Jacht neemt wetenschapsjournalist Diederik Jekel er acht onder de loep: Buys Ballot, Moll, Lipperhey, Huygens, Van Leeuwenhoek, Drebbel, Stevin en Kamerlingh Onnes.

Het zijn acht wetenschappers die met hun baanbrekende wetenschappelijke ontdekkingen de koers van de geschiedenis hebben veranderd. Experimenten die ons leven en onze wereld voorgoed hebben veranderd. Zonder deze wetenschappers geen onderzeeboten, navigatiesystemen, MRI-scanners of foto’s van baby’s in de baarmoeder.

In Jekels Jacht doet Diederik Jekel de experimenten waarmee die ontdekkingen werden gedaan nog eens over. Door ze te herhalen brengt hij een ode aan onze rijke, succesvolle wetenschappelijke geschiedenis. Hij herhaalt de experimenten om te laten zien hoe lastig het was ze uit te voeren en hoe vindingrijk de wetenschappers waren. Dat probeert hij zoveel mogelijk te doen met dezelfde materialen en onder dezelfde omstandigheden van weleer. Natuurlijk wel met de kennis van nu.

Daarnaast krijgen we meer te weten over de wetenschappers zelf. Diederik Jekel gaat op zoek naar sporen die zij hebben achtergelaten. Zo leren we hen beter kennen en begrijpen. We zien onder welke omstandigheden ze moesten werken en hoe ze vaak moest vechten tegen het geloof of heersende opvattingen. Zo leren we grootheden als Van Leeuwenhoek, Huygens en Buys Ballot kennen, zien we hoe ongelooflijk knap hun wetenschappelijke doorbraken waren en vertelt Diederik ons wat die uitvindingen ons opgeleverd hebben. Wat zien we daar in de huidige wereld nog van terug en hoe hebben deze Nederlandse uitvindingen ons leven veranderd?

Vanaf zaterdag 5 februari om 19.50 uur op NPO 2

Aflevering 1 (5 februari): Christophorus Buys Ballot – Het Dopplereffect-experiment
In de sterrenkunde kan men met behulp van het Dopplereffect de beweging van de sterren
volgen. Het effect is bewezen door Buys Ballot. Het is een beroemd experiment uit 1845 waarbij
hij met een groep trompettisten op een rijdende stoomtrein een theorie ontwikkelt die aan de
basis staat van Einsteins relativiteitstheorie. Dankzij het bewijs van dit effect weten we veel meer
over onze kosmos, begrijpen we onze bloedsomloop beter en beschikt het leger over
sonarsystemen. Diederik gaat op zoek naar de plek waar Buys Ballot zijn experiment uitvoerde,
naar trompettisten en naar mensen met een absoluut gehoor.

Aflevering 2 (12 februari): Gerrit Moll – Het snelheid van het geluid-experiment
Gerrit Moll slaagt er in 1823 in om de metingen van de geluidssnelheid sterk te verbeteren. De
kennis van de snelheid van het geluid speelt een belangrijke rol bij het onderzoek van
seismologen, die proberen het ontstaan van de aarde te ontrafelen. Moll verricht zijn experiment
met kanonnen van het leger op de Amersfoortse Berg en op de Tafelberg bij Naarden, waarbij de
tussentijden tussen flits en knal worden gemeten. Diederik Jekel zal voor dit experiment twee
oude kanonnen moeten vinden waarmee hij op een open plek kan schieten. Daarbij moeten de
kanonnen ook nog eens op grote afstand van elkaar staan. Geen eenvoudige opgave in deze tijd.

Aflevering 3 (19 februari): Hans Lipperhey – Het experiment met de eerste telescoop
Niet de Italiaan Galileo Galilei, maar de Middelburger Hans Lipperhey heeft de telescoop
uitgevonden. Diederik reist af naar Zeeland om in de voetsporen van Lipperhey te kunnen treden.
Hoe is deze brillenmaker op zijn ogenschijnlijke eenvoudige uitvinding van het diafragma
gekomen? Hoe maakt de uitvinder zijn lenzen van zo’n hoge kwaliteit en waar moet de kijker aan
voldoen? Jekel pluist 16e-eeuwse documenten uit en gaat op zoek naar het bewijs van het
experiment dat Lipperhey in 1608 uitvoert. Kan Jekel met zijn eigen telescoop vanaf de
Mauritstoren in Den Haag de klok van de Oude Kerk in Delft lezen?

Aflevering 4 (26 februari): Christiaan Huygens – Het slingerklok-experiment
Nederlands grootste wetenschapper aller tijden, Christiaan Huygens, bijt zich halverwege de 17e
eeuw vast in de complexe opdracht van de Franse koning Lodewijk de VIX om een uurwerk te
maken dat geschikt is voor gebruik op zee. Dat resulteert in het eerste slingeruurwerk. Met het
instrument wordt de nauwkeurigheid in tijdregistratie teruggebracht van minuten naar enkele
seconden. En dat betekent nog maar een kleine afwijking in de positiebepaling. Met zijn
vernuftige slingerklok wil Huygens voorkomen dat schepen niet meer verdwalen op zee. Jekel zal
de klok opnieuw moeten maken en testen op zee.

Aflevering 5 (5 maart): Antoni van Leeuwenhoek – Het microscoop-experiment
Antoni van Leeuwenhoek is de uitvinder van de microscoop. Hij ziet in de 17e eeuw door zijn
zelfgemaakte microscoop dingen die niemand ooit eerder gezien heeft, zoals bijenogen, vezels
van bladeren, vlooien, bacteriën en sperma. De observaties van Van Leeuwenhoek zorgen ervoor
dat we anders naar de wereld gaan kijken. Dingen die we met het blote oog niet kunnen zien,
kunnen ons helpen antwoord te geven op grote vraagstukken zoals het ontstaan van menselijk
leven. Aan Diederik de uitdaging om een helder gedruppeld lensje te fabriceren in een messing
houder, met oorspronkelijke maten en diktes. Geen sinecure. Hij zal net als Van Leeuwenhoek
eerst proberen zijn observaties zelf te tekenen. Gaat hem dat lukken?

Aflevering 6 (12 maart): Cornelis Drebbel – Het experiment met de onderzeeboot
Diederik Jekel staat stil bij een experiment van Cornelis Drebbel dat resulteert in de allereerste
onderzeeboot op aarde, in het jaar 1620. Diederik gaat de uitdaging aan om ook een onderzeeër
te bouwen en te water te laten. Dit experiment brengt een aantal lastige uitdagingen met zich
mee. Want hoe kwam Cornelis Drebbel in zijn tijd bijvoorbeeld aan zuurstof terwijl het pas 150
jaar erna werd ontdekt? En natuurlijk de ultieme vragen: duikt de boot en houdt Diederik het
droog?

Aflevering 7 (19 maart): Simon Stevin – Het Delft Toren-experiment
Simon Stevin staat met een beroemd experiment aan de basis van de zwaartekrachttheorie van
Isaac Newton. Hij test aan het eind van de 16e eeuw de valsnelheid van verschillende voorwerpen
door ze van de Nieuwe Kerk in Delft te gooien. Drie jaar later zal Galileo Galilei naam maken met
zijn Toren van Pisa-experiment. Maar Stevin is de eerste die aantoont dat objecten van gelijke
grootte en verschillende massa’s met dezelfde snelheid vallen. Hij laat twee loden ballen vanaf de
Nieuwe Kerk in Delft dertig meter naar beneden vallen op een houten platform. Beide ballen
komen op exact hetzelfde moment neer, waarmee hij een lang bestaande theorie van Aristoteles
ontkracht. Diederik treedt in de voetsporen van Stevin en gaat naar Delft om dit experiment te
herhalen.

Aflevering 8 (26 maart): Heike Kamerlingh Onnes – Het cryogene lab-experiment
Kamerlingh Onnes bouwt in 1904 in Leiden het allereerste cryogene lab dat dertig jaar lang de
koudste plek op aarde zal blijven (-273 graden). Hier lukt het hem om met gevaar voor eigen
leven gassen vloeibaar te maken. Iets wat tot dan toe onmogelijk wordt geacht. In dat lab voert
Kamerlingh Onnes experimenten uit met supergeleiding, die uiteindelijk zullen leiden tot
uitvindingen als de zwevende trein en de MRI. Aan Diederik de uitdaging om het experiment van
Kamerlingh Onnes te herhalen door het cryogene lab opnieuw te bouwen en gassen vloeibaar te
maken.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder