Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De Wreede Moord van Thienen

05 januari 2022 Siebrand Krul

True crime-verhalen zijn altijd populair geweest. Het publiek smult nu eenmaal van verhalen uit de criminele sfeer. Vandaag verspreidt het nieuws over een gruwelijke moord of een opzienbarende misdaad zich bliksemsnel via de media en het internet. In vroegere eeuwen verliep het allemaal wat trager, maar ook toen werd dergelijk nieuws op ruime schaal verspreid en wel via straat- of marktzangers.

Vooral in de 19de en vroege 20ste eeuw waren deze zangers populair. Je zou kunnen stellen dat ze verder bouwden op de traditie van de middeleeuwse troubadours. Op jaarmarkten en kermissen, op dorpsfeesten of bij andere openbare gelegenheden die veel volk trokken, traden deze artiesten op. Hun repertoire bestond uit liederen, veelal geënt op de actualiteit. Het kon gaan over aardbevingen, scheepsrampen (Den Titanic), grote branden en ongelukken (De vreselijke autobusramp van Turnhout), en merkwaardige gebeurtenissen zoals het plotse overlijden van een vorst (Tragische dood van koning Albert) of uitzonderlijke geboortes (Siamese tweeling van Merendree).
Hoewel dat niet het hoofddoel van de zangers was, zorgden zij op die manier voor het verspreiden van nieuws en soms zelfs voor een sociale bewustwording, bijvoorbeeld als ze een lied brachten over een mijnramp (De catastroof van Courrières).

Voorbeeld van een liedblad.

Karamellenverzen

Erg gewild waren de verhalen over wrede moorden (Kindermoord van Haelen) en andere sensationele misdaden (Baekelandt met zijne bende), en liefst met als besluit de onthoofding of ophanging van de crimineel. Als er ergens een moord was gepleegd, dichtte een rondtrekkende zanger hierover een lied in karamellenverzen.
Op kleine blaadjes papier werd de liedjestekst gedrukt: eenvoudige rijmelarij, soms met een tekening erbij. Deze liedbladen werden aan het publiek verkocht. Zo verzekerde de zanger zich van een inkomen. Die verkoop verliep soms behoorlijk agressief. Niet zelden werden de liedbladen huis aan huis verdeeld en kwam men nadien een beloning ‘opeisen’.
In zijn roman De Witte vertelt Ernest Claes hierover: ‘Het wijf verkocht liedjes, stopte ze gewoon in de handen van al diegenen die om haar stonden, zonder dat ze ’t gevraagd hadden, en dan durfden de mensen al niet meer anders dan vijf cent betalen…’
Als melodie koos de zanger een eenvoudig en populair lied, dat iedereen kende en vlot kon meezingen. Meestal waren het liederen met simpele refreinen of herhaalverzen. Soms begeleidde hij zichzelf op accordeon of draaiorgel, soms was er een extra muzikant bij met een viool of een ander instrument. Op de liedbladen was zelden een partituur gedrukt, wel stond er ‘op de wijs van…’ zodat het publiek wist welke melodie erbij hoorde.

Smartlap

Om het meezingen te vergemakkelijken had de zanger ook een groot roldoek met afbeeldingen bij zich dat werd opgehangen op het plein waar hij zijn lied ten gehore bracht. Met een aanwijsstok wees hij de episodes van het lied aan. De letterlijke betekenis van het woord smartlap heeft alles te maken met dit attribuut. Dat was immers het roldoek dat de straatzangers gebruikten om hun smartelijke moord- en rampliederen bij hun publiek te illustreren: een lap stof vol smart, een smartlap!
Zoals gezegd waren gevallen van moord en doodslag dankbare onderwerpen voor de straatzangers. Men baseerde zich dan wel op een waargebeurde moord, maar dikwijls werd het verhaal aangedikt en geromantiseerd. De locatie waar de moord plaatsvond, veranderde naarmate de zanger van de ene stad naar de andere trok. Als hij in Hasselt optrad, situeerde hij de moord ergens in Limburg. In Brugge koos hij voor een dorp in de Vlaamse polders. Want ook toen gold al dat lokaal nieuws beter scoorde.
Bloederige details maakten het verhaal sensationeler. Uiteraard mocht ook een moraliserende les niet ontbreken: misdaad of moord lonen niet en worden uiteindelijk altijd bestraft met een gevangenisstraf of terdoodveroordeling.

De Wreede Moord van Thienen, roldoek. (Huis van Alijn, Gent)

In het Huis van Alijn te Gent worden enkele zeldzame roldoeken bewaard. Zeldzaam, want dergelijke doeken of ‘smartlappen’ werden veelvuldig gebruikt in weer en wind, telkens opgerold en vervoerd naar een volgende markt, dus waren zeer onderhevig aan slijtage.
Een bloederig roldoek is dat met het lied van de ‘Wreede Moord van Thienen’, een typisch verhaal over de roofmoord op een rijk koppel. Als een stripverhaal staat het hele verloop uitgebeeld, zodat het publiek – soms analfabeten – als het ware woord voor woord kon volgen.
De titel lijkt wel met bloed geschreven en de afbeeldingen laten niets aan de verbeelding over: een mes druipend van het bloed, een doorgestoken hart, de jongste dochter liggend in een plas bloed, en tenslotte de veroordeling van de moordenaar: een schavot met de bijl!

Groep straatzangers in Middelburg door Anton Pieck. (Museum van Speelklok tot Pierement, Utrecht)

De Wreede Moord van Thienen
(op de wijze van den Boemlala)
‘Komt vrienden, luistert naar mijn lied, wat er te Tienen is geschied. Daar waren eens een man en vrouw, die waren met mekaar getrouwd.
En ja, die mensen hadden geld. Daar waren twee moordenaars op gesteld. De eerste moordenaar heette Bert, en gaf de man een steek in ’t hert.
De tweede moordenaar nam zijn mes en gaf de vrouw een steek of zes. En ‘t jongste kind van allemaal zwom in zijn bloed, als in ‘t kanaal.
De gardevil stak z’in den bak, ze waren niet op hun gemak. En voor dat Bert ‘t schavot besteeg dronk hij een fles jenever leeg.
Ziet vrienden, zo is ’t dat het gaat, als men het pad der deugd verlaat. Dit geef ik hier als een besluit. Nu is de moord van Tienen uit!
(Meer marktliederen vind je op de site http://www.wreed-en-plezant.be/wrdprs/
Bron: Canvas Curiosa/Koen De Vos. Louk Voncken. Met dank aan Els Veraverbeke, conservator van het Huis van Alijn in Gent, en de muzikale inbreng van Bent Van Looy.

Openingsbeeld: Marktzanger op het Pandreitje in Brugge. Door Jan Anton Garemijn, 1778. (Musea Brugge, lukasweb.be – Hugo Maertens)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder