Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Slag bij Sedan

14 december 2021 Siebrand Krul

Achteraf leken de Duitse troepen superieur aan de Franse, in de oorlog van 1970/71. Maar de eerste slagen wezen daar helemaal niet op. Het kostte de Duitsers veel bloed, zweet en tranen, en het geluk van ruziënde Franse generaals, om de bovenliggende partij te worden. Beslissend werd de omsingeling van de enorme vesting Sedan. Al snel woedt er een verbitterde strijd, die de beslissing brengt in het conflict tussen beide landen.

Bazeilles is op 1 september 1870 gehuld in dichte ochtendnevel. Om vier ’s ochtends trekken Beierse infanteristen het stadje in de Franse Ardennen binnen, dat op een goede vier kilometer ten zuidoosten van Sedan ligt. Twee brigades beginnen nog voor zonsopgang aan de oversteek van de Maas. De dag ervoor was het in de buurt van Bazeilles al tot eerste schermutselingen gekomen, maar nu wordt het menens. De verdedigers verschansen zich in de huizen van het plaatsje van zo’n 2.000 inwoners. Het zijn marine-infanteristen en ze behoren tot de Franse elitetroepen.
De Beieren merken gelijk dat de overwinning hun niet in de schoot zal vallen. Uit ramen en deuropening vuren de Fransen op de naderende Duitsers. Die hebben in de nauwe straatjes haast geen manoeuvreerruimte en al gauw liggen tientallen van hen kermend in hun bloed op de grond. Verbeten verdedigen de Fransen elk huis.

Helmuth Moltke, opperbevelhebber van de Pruisisch-Duitse troepen.

Bij de eerste schoten hebben de Fransen hun bevelhebber Patrice de MacMahon in Sedan gealarmeerd. Die rijdt kort na zonsopgang te paard naar Bazeilles om zich een beeld van de situatie te vormen. Hij is nog maar net aangekomen, of vlak bij hem explodeert een granaat, waardoor hij gewond raakt aan zijn been. Hij raakt bewusteloos en komt na een half uur weliswaar bij, maar het commando kan hij niet meer voeren. Hij geeft het bevel in handen van generaal Auguste-Alexandre Ducrot.

Gevechten nabij La Moncelle tijdens de Slag bij Sedan.

In Bazeilles wordt de strijd intussen steeds grimmiger. De inwoners nemen deel aan de verdediging, vallen de Duitsers aan en doden ook enkele gewonden. Hierop schieten de Beierse soldaten ook op gewone burgers, van wie ze er die ochtend dertig doden. Het Duitse opperbevel stuurt versterking naar het stadje, waarna de aanvallers Bazeilles in brand steken.
Terwijl de situatie in het stadje escaleert, trekken Saksische troepen door het dal van de Givonne op naar Sedan aan de Maas – daarmee naderen ze ook keizer Napoleon III, die zich in de stad bij de Franse troepen ophoudt.

Gewonde soldaten worden verzorgd in een kerk in Sedan. Houtsnede van J. Swain.

Generaal Ducrot beseft dat de Beieren in Bazeilles slechts een voorhoede vormen. Sedan is waar de Duitsers het in werkelijkheid op voorzien hebben. Hij besluit daarom de stad te ontruimen en met zijn troepen uit te wijken naar Mézières, zo’n twintig kilometer ten noordwesten van Sedan. Mézières is een vestingstad en waarschijnlijk makkelijker te verdedigen. Ducrot vreest ook dat de Duitsers van plan zijn de beboste heuvels rond Sedan in te nemen. Vanaf de heuveltoppen hebben kanonniers een perfect schootsveld. Als dat scenario eenmaal uitkomt, ziet het er voor de verdedigers van de stad en de citadel zeer slecht uit.

De Franse generaal de Wimpffen.

Nauwelijks heeft Ducrot het bevel tot terugtrekking uit Sedan gegeven, of daar duikt Emanuel Felix von Wimpffen op. Deze Franse generaal van Duitse afkomst eist het opperbevel voor zich op. Hij heeft documenten van de regering in Parijs bij zich om zijn aanspraken te staven. Hij is pas een dag in Sedan en was tot voor kort in Algerije gestationeerd. Terwijl geen van de generaals voor de ander wil wijken, begint de slag waarin het om niets minder zal gaan dan het voortbestaan van het Tweede Franse Keizerrijk. Von Wimpffen krijgt de aanwezige officieren mee en geeft om negen uur bevel dat Sedan tot elke prijs verdedigd dient te worden. Zelf zal hij een tegenaanval leiden om de aanvallers te stoppen – Frankrijk heeft een klare overwinning nodig.

Generaal MacMahon.

Maar Sedan is dan allang omsingeld door Pruisen, Saksen en Beiers – het Franse leger is ingesloten. Ducrot weet dat, neemt zijn toevlucht tot sarcasme en voegt zijn opperbevelhebber in drastische taal toe dat het hele leger vastzit in een ‘nachtpot, waarin we van alle kanten ondergescheten zullen worden.’
De Pruisen zijn de Maas met de twee legerkorpsen overgestoken. Om half acht staan ze aan de weg van Sedan naar Mézières. Ze trekken in westelijke richting aan Sedan voorbij om de troepen van Napoleon III te omsingelen. Vreemd genoeg stuiten ze daarbij niet op Franse verkenners of vooruitgeschoven posten. Ze vervolgen ongehinderd hun weg. Klokslag twaalf uur bereikt het elfde legerkorps bij Illy het Pruisische gardekorps: de ring rond Sedan is gesloten, de Fransen zijn omsingeld.

Paarden die hun Franse berijders op het slagveld hebben verloren. Links probeert een paard zijn meester weer tot leven te wekken. Schilderij van Thomas Barker, ca 1870. (Southampton City Art Gallery)

Van een heuveltop slaan koning Wilhelm van Pruisen, Otto von Bismarck, talrijke hoge adellijken, generaals en buitenlandse waarnemers de troepenbewegingen door hun verrekijkers gade. De heuvel ligt bij Frénois, ten zuidwesten van Sedan. Vanaf een andere heuvel doet kroonprins Friedrich Wilhelm hetzelfde. Zij allen zijn getuige van het drama dat zich in het vijandelijke kamp voltrekt. Terwijl Bazeilles al bijna geheel is afgebrand en de laatste Franse mariniers zich overgeven, verdrijven de Duitsers de Fransen van de heuveltoppen en uit de stellingen rond Sedan. Steeds nauwer wordt de ring om de stad. Saksen, Beieren en Pruisen brengen nu hun artillerie in stelling. Het vuur vanaf de heuvels neemt in hevigheid toe. Uit vijfhonderd vuurmonden regent het projectielen op de Franse stellingen – een vreselijk inferno.

De posities rond de oude vesting.

De Fransen móeten de omsingeling doorbreken, anders worden ze gedecimeerd. De krijgskunde spreekt in zo’n geval van de ‘vernietiging’ van de vijand. Wimpffen beveelt zijn cavalerie de weg naar Mézières vrij te maken. Hierop valt zijn ruiterij de Pruisen aan, maar die houden hun stellingen en doden met hun geweren en geschut talloze Franse cavaleristen. Hun generaal wordt in het gezicht getroffen en moet het bevel overdragen. Toch blijven de Fransen aanvallen, golf na golf. Pas als er tegen het eind van de middag nauwelijks ruiters over zijn, worden de aanvallen gestaakt.

Generaal Reille brengt koning Wilhelm I op het slagveld van Sedan het schrijven van keizer Napoleon. Wandschildering van Carl Steffeck (1884) voor de Ruhmeshalle Berlijn. Verwoest door bombardementen in WO II.


Het Duitse spervuur houdt onverminderd aan en Sedan davert van de granaatinslagen. Met een ‘gruwelijke trefzekerheid’ vegen de artilleristen de Franse stellingen leeg, zo herinnert een Saksische officier zich. De granaten zitten de verdedigers op de hielen, die niet meer tot georganiseerd verzet in staat zijn – paniek en chaos heersen in de Franse gelederen. Vuurkolommen schieten op uit de rookwolken waarin Sedan gehuld is. Tegen vier uur ’s middags geeft koning Wilhelm bevel beneden in het dal een beslissing te forceren.

De capitulatieonderhandelingen van Donchery, middernacht 1-2 september 1870, met rechts delegatieleider Bismarck. Enorm olieverfschilderij: 3,20 × 4,20 m, deel van het Sedan-Panorama in Berlijn door Anton von Werner 1885. In WO II verloren gegaan.

Napoleon III is meermaals de frontlinies afgereden en het is hem duidelijk geworden dat zijn mannen een nederlaag niet kunnen afwenden. Hij dringt daarom aan op overgave, maar vindt daarbij generaal Wimpffen tegenover zich, die dat als oneervol afwijst. Napoleon III doet zijn voorstel niet lichtvaardig, want hij weet dat hij niet alleen de slag, maar ook zijn troon verliest. Na 22 jaar als president en keizer van Frankrijk komt er een eind aan zijn heerschappij. Uiteindelijk hijsen de Fransen de witte vlag.
Hauke Friederichs

Decennia lang werd de overwinning van Sedan op 2 september in Berlijn gevierd, zoals hier bij de Brandenburger Tor in 1898.

Openingsbeeld: Episode uit de Frans-Pruisische Oorlog, zoals Fransen de oorlog vaak noemden. Schilderij door Alphonse-Marie-Adolphe de Neuville.

Lees ook de rest van dit artikel, plus nog veel meer verhalen over de Frans-Duitse Oorlog, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder