Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Aardbevingsellende

14 december 2021 Siebrand Krul

Treurige verhalen over aardbevingsschade als gevolg van de gaswinning in Groningen rijgen zich aaneen en zullen nog vele jaren voor nieuwsberichten zorgen. Soms kan de schade worden hersteld, in andere gevallen blijven de bewoners/gebruikers zonder hulp in de ellende zitten. Twee voorbeelden: schilderingen in de kerk van Middelstum en en een verzakkende monumentale boerderij in Drieborg.

In de Hippolytuskerk in Middelstum worden de indrukwekkende gewelven en schilderingen momenteel hersteld en gerestaureerd als gevolg van aardbevingsschade. Het herstel gebeurt in opdracht van de Stichting Oude Groninger Kerken. De steigers staan nu in de viering en transepten van de kerk opgebouwd. Als je hier bovenop staat, sta je met je neus op de bijzondere 16de-eeuwse schilderingen van bijvoorbeeld Het Laatste Oordeel (met indrukwekkend geschilderde hemel en hel) en de Pinksterviering. Een uniek moment.

Restauratiewerkzaamheden in de kerk van Middelstum. (Oude Groninger Kerken)

De grote, 15de-eeuwse bakstenen kruiskerk is één van de mooiste voorbeelden van laatgotische kerkgebouwen in Groningen. De schilderingen dateren vermoedelijk van omstreeks 1520 en kwamen tijdens de restauratie in de jaren zeventig van de vorige eeuw aan het licht toen kalklagen werden verwijderd. Enkele schilderingen zijn vermoedelijk gemaakt naar de voorbeelden van kunstschilder en tekenaar Albrecht Dürer (Neurenberg 1471-1528).

Gewelfschildering Middelstum. (Oude Groninger Kerken)


Al in 2014 waren flinke scheuren zichtbaar in de gewelven als gevolg van aardbevingen. Holstein Restauratie Architectuur heeft toen samen met Stichting Oude Groninger Kerken de schade in kaart gebracht. Vervolgens is samen met Bouwhuis-Journée Restauratoren Muurschilderingen uit Arnhem een herstelplan gemaakt. Een nauwkeurige, doordachte aanpak is een voorwaarde bij deze historisch zeer waardevolle schilderingen. Daarnaast was overleg met het Instituut Mijnbouwschade Groningen en haar voorgangers vereist om tot herstel te kunnen overgaan.

Gewelfschildering Middelstum. (Oude Groninger Kerken)

De werkzaamheden bestaan uit herstel van de gemetselde gewelven, van de pleister- en witsellagen en van de vele schilderingen. De bouwkundige werkzaamheden worden uitgevoerd door Sietsema Aannemersbedrijf uit Uithuizen. Tijdens de werkzaamheden is de kerk gesloten voor publiek, maar zal naar verwachting in maart 2022 de deuren weer openen.
De Hippolytuskerk is sinds 2014 in het bezit van Stichting Oude Groninger Kerken.

De boerderij te Drieborg prijkt op het omslag van de Duitse vertaling van Frank Westermans Graanrepubliek.

Kantelend aan de rand

Van heel andere orde, en een stuk minder florissant in het verhaal van een boerderij in Drieborg. De eigenaren van de boerderij zitten volledig klem. Van een afstandje lijkt het een prachtig bezit: de monumentale boerderij van Boelo ten Have en Annemarie Nijhoff in Drieborg. Maar van dichtbij blijkt het een bouwval te zijn die het stel bijna hun relatie heeft gekost. Rijdend over de Verlengde Hoofdweg tussen Oudezijl en Drieborg zie je aan de rechterkant een schitterende, statige, witte boerderij. De schoonheid van het pand wordt benadrukt door de geïsoleerde ligging midden op de klei: Er omheen is wat groen gedrapeerd, verder rest slechts de Oldambtster ruimte.

Vanaf een afstand lijkt de boerderij in goede staat te verkeren. (Foto Steven Radersma/RTV Noord)

Pronkend op de omslag

Het pand is karakteristiek en beeldbepalend. Dat vond ook de uitgever van ‘Das Getreideparadies’, de Duitse versie van het boek ‘De Graanrepubliek’ van Frank Westerman, die de boerderij op de voorkant van het boek afdrukte. Ook stoppen er geregeld mensen om foto’s te maken of om te filmen. Die veel geprezen boerderij, een rijksmonument, is eigendom van akkerbouwer Boelo ten Have en zijn partner Annemarie Nijhoff. Boelo verbouwt bieten en graan op honderd hectare grond, net als vijf generaties Ten Have vóór hem ook al deden. De boerderij is 156 jaar geleden gebouwd. Annemarie is osteopaat voor paarden en honden en ze heeft een eigen praktijk.
Nadat je de honderden meters lange toegangsweg bent afgereden, is meteen te zien wat er mis is met de boerderij. Lange, diepe scheuren ontsieren het karakteristieke pand. Kozijnen zijn gespleten, de deur klemt. Binnen zitten Boelo en Annemarie in een woonkeuken uit de jaren zeventig. De ruimte wordt verwarmd met drie kleine heteluchtkacheltjes die overuren draaien.

Een met pur opgevulde scheur. (Foto Steven Radersma/RTV Noord)

Door de muur heen kijken

‘De verwarming is kapot gegaan’, verklaart Annemarie. ‘En het kost tienduizend euro om ze te laten repareren. Omdat de toekomst zo onzeker is, gaan wij daar nu geen geld in steken. Hetzelfde geldt voor de keuken, die natuurlijk al lang vervangen had moeten worden.’
Zowel Boelo als Annemarie oogt vermoeid en bezorgd. De boerderij is voor hen een constante bron van problemen waar voorlopig geen oplossing voor is. ‘Het is ongeveer tien jaar geleden begonnen’, steekt Boelo van wal. ‘In zo’n oud pand zitten hier en daar natuurlijk wel wat scheurtjes, maar toen werd het ineens een stuk erger. Loop maar eens mee, dan laat ik het zien.’
In de hal steekt hij zijn hand half in een meterslange scheur. ‘Je kunt hier door de muur heen kijken’, zegt hij. ‘En kijk, daar komt vocht door het plafond.’ Geen enkele ruimte in de boerderij is ongeschonden; overal zie je scheuren. Ook dwars door de verzakte vloer in de gang loopt een diepe scheur. Sommige exemplaren in de muren wijken zover uiteen dat Boelo ze maar heeft opgevuld met pur.

De gevel van de boerderij. (Foto Steven Radersma/RTV Noord)

Net buiten het bevingsgebied

‘Wij hebben deze schade in het verleden proberen te verhalen op de NAM en het Centrum Veilig Wonen, maar we zitten net buiten het aardbevingsgebied’, zegt Ten Have. ‘Ook de arbiter kwam later tot die conclusie. Wij konden dertigduizend euro krijgen om de scheuren te herstellen, dat is driehonderd euro per scheur.’ Geërgerd: ‘Van dat bedrag kan ik het hele pand nog niet eens laten schilderen! En dat terwijl een boerderij aan de andere kant van het dorp wel compleet herbouwd kan worden. Dat gun ik die mensen best, begrijp me niet verkeerd, maar het is wel wrang.’
Ten Have vermoedt dat de verzakking van zijn boerderij wel degelijk een gevolg is van aardgaswinning, al is het indirect. ‘Kijk, je moet het winningsgebied zien als een soort kom. In het midden zakt de bodem het hardst en daar moet water worden weggepompt om het grondwater op peil te houden. Daardoor stroomt er water vanuit de randen, hier dus, naar het diepere punt. Het grondwater is hier gedaald, waardoor de koppen van de houten palen waarop de fundering van onze boerderij rust, bloot zijn komen te liggen, niet meer onder water. Daardoor zijn ze gaan rotten, waardoor de hele zaak nu verzakt. Ik kan het niet bewijzen, maar als je je nuchtere boerenverstand gebruikt, moet dat het wel zijn. In de 150 jaar hiervoor is niets gebeurd en nu wel. Dan moet het toch een oorzaak van buitenaf zijn?’

De oplossing van anderhalf miljoen

De boerderij blijkt dus langzaam maar zeker steeds verder te verzakken. Ook al werd het dak van het woongedeelte acht jaar geleden voor veel geld aangepakt, inmiddels is het overal gaan lekken. Er is maar één manier om verder verval tegen te gaan en dat is het verstevigen van het fundament. Dat gaat naar schatting minimaal anderhalf miljoen euro kosten.
Nadat de schade niet werd erkend als aardbevingsschade, vestigden Boelo en Annemarie hun hoop op een subsidiepot voor cultureel erfgoed. Er werd onderzoek gedaan door Libau, de adviesorganisatie voor cultureel erfgoed in Groningen en Drenthe. Ten Have: ‘Ze kwamen met een kraan, met peilbuizen, het werd heel grondig aangepakt. Hun conclusie was dat we honderd procent kans op subsidie zouden hebben. Dat wil zeggen, dat zeventig procent van de kosten zou worden vergoed. In de zomer van 2022 zou alles opgelost zijn. Maar later bleek dat we toch niet aan de criteria voldeden om in aanmerking te komen voor steun. Het is een misselijk streek.’

Brief naar de koning

Ten Have vervolgt: ‘Monumentenzorg hebben we ook hier aan tafel gehad. Die mensen waren ook erg begaan met ons lot. Maar we hebben er niets meer over gehoord. We hebben van alles geprobeerd: mijn zus heeft zelfs brieven naar de minister en de koning gestuurd. Het haalt allemaal niets uit. Niemand voelt zich verantwoordelijk.’ Annemarie: ‘Door alle problemen heeft onze relatie een stevige deuk opgelopen. We kennen elkaar al twintig jaar, maar hierdoor ging het mis. Boelo wilde wel doorgaan en ik was er helemaal klaar mee. Hij raakte depressief, zat als een zak aardappelen op de bank.’
Boelo: ‘Ik ben twee keer psychotisch geweest of bijna psychotisch. Dat heeft er misschien altijd wel een beetje in gezeten bij mij, maar hierdoor is het erger geworden. Ik slik nu antidepressiva.’ Annemarie: ‘We zijn lange tijd niet bij elkaar geweest.’ Boelo: ‘Nu wel weer, maar onze relatie heeft wel een kras opgelopen.’
‘We zitten nu he-le-maal klem’, zegt Boelo. ‘We krijgen geen steun om de schade te verhelpen, zelf hebben we ook geen anderhalf miljoen euro op de plank liggen. Dan rest er nog maar één mogelijkheid: sloop. Desnoods zetten we hier een tiny house neer, als we maar verder kunnen met ons leven. Maar we krijgen geen sloopvergunning, omdat dit een rijksmonument is. Misschien moeten we de boerderij maar roze gaan schilderen, kijken wat er dan gebeurt.’
Bronnen: De Erfgoedstem/RTVNoord (Steven Radersma )

Openingsbeeld: De boerderij in Drieborg telt ongeveer honderd scheuren. (Foto Steven Radersma/RTV Noord)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder