Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Markies de Wavrin

24 november 2021 Siebrand Krul

Een adellijke jongeman op de vlucht voor de Belgische justitie verkent de jungle in Zuid-Amerika, terwijl in zijn vaderland de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Zo kan je de start van de carrière van de vergeten ontdekkingsreiziger Robert markies de Wavrin in het kort omschrijven. Hij is de eerste blanke man die de koppensnellende Shuar-indianen filmde in het Amazonewoud in de jaren twintig.

Robert de Wavrin de Villers au Tertre stamt uit een oud notabel geslacht dat teruggaat tot de tijd van de kruistochten. Verscheidene van zijn voorvaderen speelden een prominente rol in het graafschap Vlaanderen van de 12de tot de 14de eeuw.
Robert, die de titel van markies van Wavrin draagt, wordt geboren in 1888 in Bottelare (Merelbeke). Als kleuter verliest hij zijn moeder. Zijn vader overlijdt wanneer Robert amper twintig jaar is. Robert en zijn drie zussen Marie-Henriette, Adrienne en Geneviève groeien op zonder ouders en grootouders op het kasteel van Ronsele in Zomergem.

Robert de Wavrin tijdens een expeditie.

Enkele jaren later is de jonge markies het middelpunt van een onverkwikkelijke affaire. Wanneer twee dorpskinderen het adellijke kasteeldomein binnendringen en noten stelen uit de boomgaard, gaat Robert de Wavrin door het lint en schiet met scherp op de kwajongens. In 1913 moet hij voor de rechtbank komen en wordt veroordeeld tot één jaar gevangenis, een schande in de adellijke familie de Wavrin. Robert de Wavrin ontvlucht België en neemt de wijk naar Zuid-Amerika.

Beeld uit ‘Au pays du scalp’. (Cinematek)

Op exploratie

In plaats van tussen vier celmuren zijn straf uit te zitten, onderneemt hij avontuurlijke reizen in Latijns-Amerika. Tijdens een verblijf in Paraguay verneemt hij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. In 1917 keert hij terug naar Europa en wordt oorlogsvrijwilliger. Hij blijft onder de wapens tot 1919. Zijn legerdienst en zijn oorlogservaringen hebben zijn reislust allerminst getemperd en hij herneemt zijn Zuid-Amerikaanse exploratietochten.

De Société de Géographie de Paris vraagt aan de markies een camera mee te nemen. In een brief uit 1920 lezen we: ‘Het verheugt ons dat Gaumont u een filmcamera heeft kunnen bezorgen. U zult de eerste zijn om bewegende beelden van deze zo vreemde regio’s terug te brengen, waar het leven van de inboorlingen nog maar weinig door de beschaving is beïnvloed… Alle geografen en etnografen smeken u om de meest uitgebreide documentaire…’
Markies de Wavrin neemt de opdracht ter harte. Hij doorkruist het hele Zuid-Amerikaanse continent en ontdekt verschillende bevolkingsgroepen die tot dan toe nog nooit zijn gefilmd. Zijn eerste film ‘Au centre de l’Amérique du sud inconnue’ uit 1924 geeft hem een plaats tussen de pioniers-cineasten van de antropologie. Uniek zijn de beelden van de Pareci-indianen uit Paraguay, een stam die nu is uitgestorven.

De jonge markies en een Amazone-indiaan. (Cinematek)

Koppensnellers

Het is met zijn tweede film uit 1931 ‘Au pays du scalp’ dat markies de Wavrin internationaal doorbreekt. In deze prent toont de markies uitzonderlijke beelden: van de toen recent ontdekte Inca-stad Machu Picchu in Peru tot het nooit gefilmde Tzantza-ritueel van het koppensnellen. Hij verblijft hiervoor verschillende maanden bij de indianenvolkeren in het Amazonewoud, onder meer bij de koppensnellers van de Shuar of Jivaro’s.
De film wordt verdeeld in Europa en Zuid-Amerika en bezorgt hem internationale erkenning. Terwijl de Franse affiche nog een bekoorlijk tafereel toont, gaat de Engelstalige affiche duidelijk meer de sensationele toer op.
Nochtans wil markies de Wavrin geen sensatie brengen. Hij vraagt aandacht voor de inheemse volkeren, respect voor hun zeden en cultuur die hij in tegenstelling tot veel kolonisatoren en missionarissen ongemoeid laat. Hij sluit vriendschap met de indianen, leeft met hen samen terwijl hij registreert met zijn camera. Zo wordt hij een voorloper van de etnografische cinema.

Koning Leopold II en Robert de Wavrin.

Koninklijke belangstelling

Markies de Wavrin blijft nooit lang in Europa en reist in de jaren dertig voortdurend rond in Amerika. Hij filmt niet alleen, maar verzamelt ook allerlei objecten, die nu deel uitmaken van de collecties van grote musea, zoals de Jubelparkmusea te Brussel, het Musée de l’Homme in Parijs en het National History Museum in Londen.
Voor zijn vierde (en laatste) langspeelfilm wil hij de nog onbekende bronnen van de Orinoco ontdekken, maar kolkende watermassa’s en overstromingen verplichten hem de onderneming te staken. De mislukte expeditie levert wel een film op: ‘Venezuela, petite Venise’, die in 1937 wordt vertoond in aanwezigheid van koning Leopold III, zelf een fervent reiziger en fotograaf. Markies de Wavrin en de koning blijven bevriend, ook na de troonsafstand van Leopold.

Na de Tweede Wereldoorlog trouwt de markies en hoopt te emigreren naar Zuid-Amerika, maar zijn echtgenote wil België niet verlaten. Robert de Wavrin zal niet meer terugkeren naar zijn geliefde Amazonewoud. Hij leidt een rustig leven, schrijft en geeft lezingen.
Een door hem ontdekte Zuid-Amerikaanse vissoort wordt bedacht met de naam ‘Biotodoma Wavrini’, maar afgezien van deze wetenschappelijke erkenning verdwijnt de markies stilaan hij in de vergetelheid. Hij overlijdt in Ukkel in 1971.
Zijn enige zoon Hellin de Wavrin (1946-2016) zal het exploratiewerk van zijn vader verderzetten. Hij wordt een gewaardeerd natuurwetenschapper en ornitholoog. Hij blijft vrijgezel en kinderloos. De familietak de Wavrin sterft met hem uit.

Robert de Wavrin met een ocelot. (Cinematek)

Eerbetoon

Grace Winter, antropologe en onderzoekster bij het Koninklijk Belgisch Filmarchief, heeft samen met regisseur Luc Plantier een documentaire gemaakt over de merkwaardige figuur die Robert de Wavrin is. Zij raakte gefascineerd door zijn werk en slaagde erin de oude films van de Wavrin te reconstrueren. De docu is een laattijdig eerbetoon aan een vergeten pionier.
‘Wat hem in mijn ogen zo opmerkelijk maakt, is het feit dat in een periode waarin het kolonialisme in volle gang was en het misprijzen voor inheemse volkeren alomtegenwoordig, hij gedreven werd door een grote nieuwsgierigheid, vaak zonder enig vooroordeel, ten aanzien van gemeenschappen met zeden die ver van de westerse verwijderd waren; dat hij geschokt en verontwaardigd was over de behandeling van de indiaanse bevolking door de koloniale heersers; en dat hij zich vereerd voelde door de vriendschap die hij met de indianen kon opbouwen.’
Dankzij het Koninklijk Belgisch Filmarchief – Cinematek kunnen we de erfenis van markies de Wavrin herontdekken. De films zijn te bekomen via https://cinematek.myshopify.com/products/marquis-de-wavrin
Canvas curiosa/Koen De Vos

Openingsbeeld: Filmaffiches van ‘Au pays du scalp’ (‘The Amazon headhunters’).


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder