Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Religie, macht en geld

30 oktober 2021 Siebrand Krul

Onze mentale kaart van Europa is een landkaart, maar om de geografie van de geschiedenis te begrijpen, moeten we denken vanuit het water. Over de Noordzee hebben de Lage Landen naast Duitsland en Frankrijk nog een aantal buurlanden, waaronder Engeland, Denemarken en Noorwegen. Een nieuw boek van Louis Sicking vertelt het verhaal van een verrassende Noord-Nederlandse connectie.

Nadat ikzelf zes jaar geleden de Noordzee overstak voor een baan aan de universiteit van Bergen, ben ik me steeds meer bewust geworden van de vele historische verbindingen tussen Noorwegen en de Lage Landen. Justyna Wubs-Mrosewicz had in haar boek Traders, Ties and Tensions uit 2008 al aangetoond dat hanzeatische kooplieden uit de IJsselsteden een centrale rol speelden op Bryggen, het havenkwartier van het middeleeuwse Bergen. Het boek De bijl van Sint-Olav van Louis Sicking belicht een fascinerend hoofdstuk in de Noors-Nederlandse betrekkingen waarin alle ingrediënten voor een meeslepend drama vertegenwoordigd zijn: religie, macht, en geld.

Gezicht op Bryggen, het Hanzekantoor in Bergen (Noorwegen), waar kooplieden uit de IJsselsteden in de Late Middeleeuwen een belangrijke rol speelden. (Foto Justin Kroesen)
Het aartsbisschoppelijk paleis in Trondheim (Nidaros) met de Domkerk op de achtergrond. (Foto Justin Kroesen)

Toen Noorwegen in 1537 vanuit Denemarken de lutherse Reformatie opgelegd kreeg, was dat een reden voor de laatste katholieke aartsbisschop van Trondheim (Nidaros), Olav Engelbrektsson, om het land te ontvluchten. Al eerder had hij uit zelfbescherming een burcht laten bouwen op Steinvikholm, een eilandje in de Trondheimfjord. Op zijn vlucht nam hij het archief en de kerkschat van zijn kathedraal mee, waaronder de belangrijkste contactreliek, de bijl van de heilige Noorse koning Olav die het land aan het begin van de 11de eeuw had gekerstend. Hij werd opgehaald door een vloot die vertrok vanuit de destijds nog volop katholieke Habsburgse Nederlanden. De route naar het zuiden dwars over de Noordzee werd al eeuwen druk bevaren door handelsschepen tussen Noorse en Nederlandse havens. Ook Olav zelf had de oversteek al eerder gemaakt, toen hij in 1523 via de Nederlanden naar de paus in Rome reisde.

Gedenkplaquette in de Sint-Gummaruskerk in Lier bij Antwerpen, waar de laatste aartsbisschop van Trondheim, Olav Engelbrektsson, in 1538 werd begraven. (Foto Justin Kroesen)

Nadat de aartsbisschop op 1 mei 1537 in Enkhuizen was gearriveerd, reisde hij zelf door naar Lier bij Antwerpen, waar eerder ook de Deense koning Christiaan II zijn toevlucht had gezocht. De kerkschatten uit Trondheim werden ondertussen overgebracht naar Deventer. Dat laatste was geen toeval: deze Hanzestad aan de IJssel had zich in de Late Middeleeuwen ontwikkeld tot het Nederlandse centrum van de stokvishandel op het Noorse Bergen; de verbinding was zo nauw dat de Deventenaren wijd en zijd als ‘stokvissen’ bekend stonden (en nog staan). De schatten werden ondergebracht bij een zakenpartner van Engelbrektsson, Jan de Quade, een ‘Bergenvaarder’ bij wie hij nog in het krijt stond. Een aartsbisschop die zich bewoog in de zakenwereld en een speler was op het politieke toneel – en daar ook de nodige vijanden en schuldeisers had – was in die tijd geen uitzondering.

Sickings boek is gebaseerd op de studie van de documenten, met voornamelijk belangstelling voor drie aspecten: de culturele en religieuze betekenis van de kerkschatten, het juridische getouwtrek eromheen met de bijzondere rol van het Deventer stadsbestuur, en de mogelijke lotgevallen van de schatten na overbrenging naar Brussel in 1548. De ruime aandacht voor de levensloop van verschillende actoren, zowel aan Noorse als Nederlandse zijde, maakt het boek tot een geslaagde ‘microgeschiedenis’. De bijl van Sint-Olav geeft een fascinerend beeld van de kwestie in de bewogen historische context van het 16de-eeuwse Europa. Het boek is vlot geschreven en rijk aan haast filmische observaties, bijvoorbeeld wanneer de kar met de Noorse kerkschatten, op weg vanuit Deventer naar Brussel, in een poel bij Wijchen dreigt weg te zinken. Een enkele keer neigt het relaas naar een zekere herhaling.

Gewelfschildering met de heilige Noorse koning Olav (linksonder) en het wapenschild van de Bergenvaarders (boven) in de noordelijke kooromgang van de Lebuïnuskerk in Deventer, ca. 1500. (Foto Justin Kroesen)

Universiteitsmuseum Bergen

In het boek De bijl van Sint-Olav wordt ruim aandacht besteed aan de vorm en functie van middeleeuwse kerkelijke voorwerpen. In Nederland werden deze vrijwel zonder uitzondering door de calvinisten vernield. Binnen het lutheranisme, dat in de Scandinavische landen de staatsreligie werd, bleef veel meer van de middeleeuwse kerkinrichting bewaard. Een belangrijke collectie middeleeuwse kunst bevindt zich nu in het Universiteitsmuseum van Bergen. De auteur van deze bespreking, Justin Kroesen, is sinds 2016 als conservator en onderzoeker hiervoor verantwoordelijk. In 2019 organiseerde hij in samenwerking met het Museum Catharijneconvent in Utrecht de tentoonstelling North & South. Middeleeuwse kunst uit Noorwegen en Catalonië, 1100-1350. Enkele laatgotische altaarstukken in de Bergense ‘kirkekunstsamling’, waaronder een exemplaar uit Austevoll, een vissersplaats op een eiland ten zuiden van Bergen, werden vermoedelijk geïmporteerd uit de Noordelijke Nederlanden (Utrecht/Amsterdam).

Justin Kroesen

Vleugelretabel uit Austevoll, ca. 1510, nu in het Universiteitsmuseum van Bergen. De middelste figuur stelt Sint-Sunniva voor, een Ierse prinses die in de 10de eeuw aan de Noorse kust de marteldood stierf en gold als de schutspatrones van West-Noorwegen. (Foto Justin Kroesen)

Louis Sicking
De bijl van Sint-Olav. Op zoek naar Noorse kerkschatten in de Nederlanden
De Walburg Pers, Zutphen 2021
272 blz., € 24,99 ISBN 978 94 624 9654 5

Lees de volledige bespreking, plus nog veel meer boekbesprekingen in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder