Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Onder de verflaag

30 oktober 2021 Siebrand Krul

Het is al een poosje gaande: musea die, al dan niet vanwege langdurige sluitingen, een kijkje geven in hun depot of restauratiewerken. Het Mauritshuis in Den Haag wijdt er een speciale tentoonstelling aan, Facelifts & Make-overs. Daarin staat de conservering, restauratie en onderzoek van schilderijen centraal. Het restaureren van eeuwenoude kunstwerken spreekt tot de verbeelding: je zit dicht op de huid van het kunstwerk.

Wat komt daar allemaal bij kijken? Waarom werd de wolkenlucht op Diana en haar nimfen van Vermeer overgeschilderd? Wat doe je als houtworm een gedeelte van een portret van Willem van Oranje heeft verorberd? Voor welke lastige beslissingen komt een restaurator te staan als een soldaat weer tevoorschijn komt op een werk van Pieter de Hooch?
Bezoekers ontdekken in de interactieve tentoonstelling aan de hand van twintig ‘cases’ wat nodig is om de wereldberoemde schilderijenverzameling van het Mauritshuis in topconditie te behouden. Door middel van video’s, animaties, korte podcasts en digitale sliders (situatie voor en ná restauratie) maakt de bezoeker kennis met de meest verbluffende bevindingen van de afgelopen 25 jaar. De schilderijen komen alle uit de eigen collectie, waaronder werken van Rembrandt, Vermeer, Hals, Steen en Rubens.

Voor en ná restauratie. Diana en haar nimfen, Johannes Vermeer.

De tentoonstelling focust op een van de belangrijkste taken van het Mauritshuis, de zorg voor de schilderijenverzameling door conservering, restauratie en onderzoek. Sinds 1995 werkt dagelijks een team van restauratoren (vaak aangevuld met externe specialisten en jonge studenten) in het goed uitgeruste restauratieatelier. Hier vinden niet alleen restauraties plaats, ook is het een belangrijk onderzoekscentrum dat niet voor publiek toegankelijk is. Er wordt steeds meer onderzoek gedaan naar de materialen en technieken die schilders gebruikten. De restauratoren maken gebruik van de nieuwste technieken en ‘state of the art’ apparatuur, zoals een 3D-scanningmicroscoop die extreem hoge resolutie opnamen van het verfoppervlak maakt.

De Hooch vóór behandeling.

Verschillende keren mocht het publiek live getuige zijn van restauraties, bijvoorbeeld bij de restauratie van Vermeers Meisje met de parel en Gezicht op Delft (1994), bij het onderzoeksproject Meisje in de schijnwerper (2018) en recenter bij de restauratie van De bewening van Christus van Rogier van der Weyden (2019). Facelifts & Make-overs vertelt het verhaal van twintig schilderijen die de afgelopen 25 jaar hun weg naar het restauratieatelier hebben gevonden. In de tentoonstelling komen bezoekers meer te weten over ‘vernisafname’ (oude, vaak vergeelde vernislagen vervangen door duurzamere vernissen), ‘pentimenti’ (letterlijk ‘uitingen van berouw’, wijzingen door de kunstenaar zelf), ‘dendrochronologie’ (manier om de planken van een houten paneel te dateren), ‘toeschrijven’ (de maker van een schilderij achterhalen) of ‘consolideren’ (loslatende verf vastzetten).

Pieter de Hooch, A Dutch Courtyard. (National Gallery of Art Washington)

Het Mauritshuis heeft drie schilderijen van Johannes Vermeer in zijn collectie. De beroemde schilderijen Meisje met de parel en het Gezicht op Delft, maar ook het minder bekende Diana en haar nimfen. Tijdens de restauratie van Diana in 1999 bleek uit onderzoek van de gebruikte pigmenten dat de wolkenlucht niet van Vermeer was, maar een latere toevoeging. Na een proces van wikken en wegen is besloten de latere wolkenlucht niet te verwijderen, maar aan het zicht te onttrekken. Zoals tegenwoordig gebruikelijk is deze behandeling ‘reversibel’, omkeerbaar. Met andere woorden, de dunne verflaag op de lucht kan eenvoudig worden weggehaald als toekomstige generaties er anders over denken. De ingreep bracht het schilderij uit 1653/54 weer bij de oorspronkelijke bedoeling van de schilder. De voorstelling oogt intiemer en de lichtval is overtuigender. Sinds een tijdje weten we dat Diana en haar nimfen een van de vroegste schilderijen is van de Delftse schilder.

De Hooch tijdens behandeling, met de mysterieuzen vierde persoon..

Een intensieve restauratie was die van het portret van Willem van Oranje van Adriaen Key (ca. 1544-na 1589). De linker strook van het paneel raakte ooit beschadigd, mogelijk door houtworm. Daarom werd dit gedeelte al in het verleden vervangen door een ander stuk hout. De grootste uitdaging tijdens de restauratie vormde deze aangezette strook van het paneel, links van het oor van de prins. De schouder en kleding van Willem I moesten volledig worden gereconstrueerd, in alle details en op de vierkante millimeter nauwkeurig. Als voorbeeld gebruikte de restaurator twee sterk vergelijkbare portretten die Adriaen Key van de prins maakte. Met een geslaagde ‘make-over’ als resultaat.

De Hooch tijdens behandeling. Merkwaardigerwijs bleven de attributen van de later verdwenen vierde persoon wel zichtbaar.

Bij één schilderij in de tentoonstelling is de restauratie nog ‘werk in uitvoering’. Daarom is het uit de lijst gehaald en te bewonderen als slotstuk van de tentoonstelling. Op ‘Een binnenplaats met rokende man en een drinkende vrouw’ van Pieter de Hooch uit omstreeks 1658-1660 zijn een drinkende man en vrouw met een kind afgebeeld, op een Hollands binnenplaatsje. Oorspronkelijk schilderde De Hooch echter nog een vierde figuur (net zoals op de andere versie van het schilderij in Washington, National Gallery of Art): een soldaat in een harnas die een pul bier vasthoudt. Waarom is niet bekend, maar in loop der eeuwen moest hij het veld ruimen. Wat achterbleef zijn de cape van de soldaat (op het hek), zijn pijp (op tafel) én een stukje van zijn duim op de bierpul. Onlangs zijn de restanten van de soldaat, die nog onder een verflaag verscholen zaten, weer zichtbaar gemaakt. Voor het voltooien van deze restauratie zijn er verschillende opties voor de soldaat die de komende periode worden afgewogen.

Openingsbeeld; Voor en ná restauratie. Portret van Willem I (1533-1584), Adriaen Thomasz Key.

Facelifts & Make-overs t/m 9 januari 2022
Mauritshuis
Plein 29, 2511 CS Den Haag
www.mauritshuis.nl


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder