Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Het mirakel van Marathon

30 oktober 2021 Siebrand Krul

Athene is in gevaar: in de baai van Marathon is het leger van de Perzische koning Darius I geland, die het op de stad voorzien heeft. Het lot van Athene is in handen van Miltiades en zijn hoplieten. En van welke god? Nike, de godin van de overwinning, aan wie de Akropolis gewijd is? Of Athene, die over de naar haar vernoemde stad waakt? Elke hemelse bijstand is welkom voor de Grieken die in 491 v. Chr. bij Marathon een geweldig invasieleger een halt toe willen roepen.

Met een goede 11.000 man proberen ze een waarschijnlijk dubbel zo groot Perzisch leger te stoppen, dat uit ervaren troepen bestaat – gestuurd door de sterkst bewapende mogendheid van die tijd. En de indringers zijn Athene al tot veertig kilometer genaderd. Daar, bij Marathon, moet het gebeuren.
Athene had andere steden om bijstand gevraagd en vooral op de geharde Spartaanse soldaten gehoopt. Maar alleen de kleine stad Plataeae schiet te hulp. In Sparta wordt een religieus feest gevierd, zo laat men de Atheners weten. Het kan daarom geen leger sturen. Nu wedijveren Sparta en Athene al lange tijd om de hegemonie in Griekenland en wellicht komt het de stadstaat op de Peloponnesos goed uit als de Perzen een binnenlands obstakel wegnemen. Het leger van Athene staat er dus nagenoeg alleen voor.

De tegenwoordige vlakte van Marathon.

Al gauw ontbrandt de strijd. De zwaar bewapende Griekse soldaten, de zogeheten hoplieten, houden met de linkerhand hun ronde, dikke schilden van hout voor de borst. De schilden zijn bekleed met brons en bont beschilderd. In hun rechterhand houden de mannen een lange lans. Bovenlichaam en benen zijn bepantserd, het hoofd is beschermd door een helm met een kleurige kam erop.
De Grieken staan onder aanvoering van Miltiades. Hij rekent op de hoplieten, gestaald in het lijf-aan-lijfgevecht. En dat is waar hij op aanstuurt. Oudheidkundigen gaan er bovendien vanuit dat hij slim gebruik maakt van de terreingesteldheid: zijn flanken worden beschermd door berghellingen. Waarschijnlijk posteert hij op die hellingen ook speerwerpers en boogschutters. Hun projectielen hebben vanuit de hoogte een grotere werking.

Re-enactment van de Atheners bij Marathon.

Miltiades ziet af van inleidende schermutselingen. Zodra zijn leger zich geformeerd heeft, laat hij het sein voor de aanval geven. Op de vleugels heeft hij opvallend veel manschappen, terwijl het centrum relatief zwak bezet is. Ondanks hun ondertal gaan de Atheners in looppas op het Perzische leger af, zo valt te lezen in het later geschreven bericht van Herodotus. Voor de Perzen komt deze frontale aanval totaal onverwachts. Ze hebben waarschijnlijk hun ruiterij nog niet opgesteld – misschien hebben ze ook nog niet al hun troepen weten te ontschepen. De Grieken profiteren sterk van dit verrassingseffect en mogelijk is het zelfs beslissend voor de uitkomst van de veldslag.

Darius I van Perzië, door een Griekse schilder op een ‘Dariusvaas’ geschilderd, 4de eeuw v.Chr.

De oorlog tussen Atheners en Perzen was tien jaar voor de slag bij Marathon begonnen. Rond 500 v. Chr. kwamen de Griekse steden in Ionië, het Klein-Aziatische kustgebied, in opstand tegen de Perzen, die daar toen al vier decennia de dienst uitmaakten. Athene en Eretria steunden de opstandelingen. De Perzische koning Darius reageerde niet bepaald zachtzinnig. In 494 v. Chr. verwoestte zijn leger de havenstad Milete, de brandhaard van de opstand. De inwoners die dat overleefden werden door de overwinnaars als slaven weggevoerd.

De Slag bij Marathon op de Stoa Poikile, de befaamdste stoa op de Agora van Athene. Reconstitutie

Voor Athene was de kous daarmee niet af. Machtspolitieke overwegingen zullen daarbij wel een grotere rol gespeeld hebben dan Helleense broederliefde: de stadstaat was aangewezen op graanleveranties uit het huidige Zuid-Rusland, die over de Zwarte Zee en door de Dardanellen vervoerd werden. Deze zeestraat konden de Perzen gemakkelijk afsluiten en dan was een levensader van Athene afgesloten.
Darius stuurde al gauw een vloot. Die veroverde enkele kleine eilanden en kustgebieden. Ook Cyprus, dat zich bij de opstand aangesloten had, viel in handen van de Perzen. Die zetten vervolgens koers naar Naxos. Ook dat eiland werd voor zijn aandeel in de opstand bestraft. Nee, Darius had niets vergeten en al helemaal niets vergeven. Hierna was het de beurt aan Eretria, op het eiland Euboea. De stad was samen met Athene opgetrokken in het Ionische conflict. Na een belegering van zes dagen gaf Eretria zich over. De Perzen staken tempels in brand en voerden ook hier de bevolking weg. Nu was er nog maar één tegenstander van betekenis over: Athene.

Nagebouwde aangelande Perzische schepen zoals die bij de Slag van Marathon zijn ingezet.

Voor de stad op het Attische schiereiland was de situatie kritiek geworden. Nog nooit eerder had een Perzisch invasieleger voet gezet op het Griekse vasteland. Miltiades, een van de tien Atheense strategoi, pleitte in de volksvergadering voor een offensief optreden tegen de Perzen. Tot een paar jaar eerder had hij zelf nog onder de Perzische koning gediend, maar tijdens de opstand was hij van kamp gewisseld. De Atheense volksvergadering gaf Miltiades opdracht om het bij Marathon gelande Perzische leger tot staan te brengen en het te beletten naar Athene op te rukken.
Aanvankelijk ziet het er op het slagveld bij Marathon goed uit voor de Perzen. Ze weten de aanval van het Griekse centrum af te slaan en de vijanden onder een regen van pijlen terug te dringen. Ze doden enkele van de aanvallers en verwonden er vele. Maar de schilden en pantsers behoeden de Grieken voor erger.
En op de sterke vleugels krijgen de Grieken al snel de overhand. Waarschijnlijk weten die tot de Perzische boogschutters door te dringen en die te decimeren. Het ontbreekt de Perzen aan dekkingswapens en in een lijf-aan-lijfgevecht tegen de bepantserde hoplieten zijn ze sterk in het nadeel. Waar de Atheners erin slagen een falanx te vormen en deze hechte aanvalsformatie weten te behouden, als ze schild aan schild oprukken, hebben de Perzen de indruk een wand van schilden en lansen op zich af te krijgen.

Standbeeld van de Atheense held Miltiades op de plek van de slag.

De Grieken laten op de vleugels een aantal verslagen Perzische contingenten naar de nabijgelegen schepen ontkomen. Dat is de prijs die Miltiades voor de overwinning moet betalen. Hij heeft niet genoeg manschappen om zowel te achtervolgen als de standhoudende vijand te omsingelen. Hij besluit dan ook de Perzen die zijn centrum in het ongerede gebracht hebben in de tang te nemen.
Hoe de slag precies verloopt, is nog altijd niet zeker. Het ontbreekt aan bronnen uit de Oudheid waarin de krijgshandelingen beschreven worden. Perzische berichten zijn niet overgeleverd. We weten eigenlijk niet veel meer dan er in een dun geschiedenisboekje past: een jaartal, een plaats en de winnende partij. Een verpletterende nederlaag kan het voor de Perzen niet geweest zijn en de oorlog is er dan ook niet mee ten einde.

Veld- en zeeslagen uit de Oudheid, zeker die waar Grieken bij betrokken waren, spreken sterk tot de verbeelding, ook letterlijk: er is eindeloos veel getekend en geschilderd naar aanleiding van onder meer de Slag bij Marathon.

Herodotus schrijft dat er 6.400 dode Perzen of het slagveld achterblijven, maar daar lijkt hij mee aan de hoge kant te zitten. Omgekeerd zouden de Atheners slechts 192 man verloren hebben. Waarschijnlijk zijn dat alleen de soldaten met volledig burgerrecht. Hoeveel onvrijen en bondgenoten er sterven is onbekend. Vast staat dat de gevallenen later in een grafheuvel bijgezet worden die zich duidelijk boven de vlakte van Marathon verheft.
De Perzen hebben de Grieken onderschat en ook al brengt de nederlaag hun rijk niet aan het wankelen en blijft hun dominantie in het oostelijk Middellandse-Zeegebied onaangetast – de loop van de geschiedenis wordt er een andere door. De Hellenen stellen vast dat ze van de Perzen kunnen winnen. De overwinning bij Marathon is dan ook van groot belang voor het zelfbewustzijn van de Grieken.
Hauke Friederichs

42 kilometer afzien

Sinds 1896 is de marathon het sluitstuk van de Olympische Spelen – een hommage aan de Oudheid. Meer specifiek aan de Griekse boodschapper Pheidippides die de stad binnenwankelde. Tientallen kilometers heeft hij gerend om een bericht over te brengen uit Marathon, waar de Grieken tegen een Perzisch invasieleger strijden. De benen van de man begeven het. Hij weet nog een gestameld ‘nenikékamen’ uit te brengen – ‘We hebben gewonnen!’ Terwijl Athene uitbarst in gejuich, sterft Pheidippides. Aldus de legende van de eerste marathonloop.

De grafheuvel van de 192 Atheners bij Marathon.

In werkelijkheid zal de boodschap eerder een waarschuwing geweest zijn: de Perzische vloot heeft koers gezet naar onze stad! Athene was niet voorbereid op een belegering en het is zelfs de vraag of er wel stadsmuren waren.
Vast staat dat de legende van vroege datum is en nog altijd verteld wordt. Atleten bij de klassieke sportwedstrijden presenteerden zich al als navolgers van Pheidippides, al was de lange afstand die zij in het oude Olympia liepen, de dolichos, een stuk korter dan de moderne marathon, namelijk maar 4,8 kilometer.
De moderne marathon dankt zijn ontstaan aan de Franse filoloog en oudheidkundige Michel Bréal, die zijn vriend baron de Coubertin wist te overtuigen de afstand op het programma van de eerste Olympische Spelen van 1896 in Athene te zetten. Een aantal jaren ging het trouwens om veertig kilometer. Pas bij de Spelen van 1908 in Londen werd de afstand vergroot, om een start bij het kasteel van Windsor mogelijk te maken.

Reliëf met voorstelling van de Slag bij Marathon in de tempel van Augustus, Pula.

De wedstrijd van dat jaar liep uit op een dramatisch duel om de gouden medaille. Dorando Pietri en John Hayes gaven elkaar geen haarbreed toe. Pietri kwam vlak voor de eindstreep een paar keer ten val. Uiteindelijk hielpen omstanders hem over de finish – wat hem op een diskwalificatie kwam te staan. In de Verenigde Staten liepen beide atleten een aantal revanchewedstrijden. Om die overal precies gelijk te laten zijn, bepaalden de organisatoren de afstand op exact 42,195 kilometer. In 1921 werd deze afstand uiteindelijk overgenomen door de internationale atletiekfederatie.
Pheidippides, de legendarische eerste marathonloper, legde waarschijnlijk niet meer dan 34 kilometer af, omdat hij een stuk van de route afsneed, al moest hij daarvoor door het Pendeligebergte. Later werd afstand over de kustweg gemeten. Daar is het vast aangenamer en makkelijker lopen. Maar omdat het lot van Athene ervan afhing, zal Pheidippes voor de bezwaarlijke klim gekozen hebben. Mocht de legende toch waar zijn, dan heeft Pheidippes en hoge prijs betaald voor de roem Europa’s eerste duurloopatleet te zijn geworden.
Hauke Friederichs

Openingsbeeld: De Slag bij Marathon, door Georges Rochegrosse 1859.

Lees het volledige verhaal van het mirakel van Marathon, en nog veel meer verhalen over de strijd van de Griekse poleis tegen de Perzen in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal tekoop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder