Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Een redeloze straatbende

14 september 2021 Siebrand Krul

Ze moesten de NSB beschermen tegen vijanden van buitenaf, de mannen van de Weerbaarheidsafdeling (WA). Die vijanden waren voor de Nederlandse nationaalsocialisten natuurlijk op links van het politieke spectrum te vinden: socialisten en vooral communisten. Het probleem voor Anton Mussert, de Leider van de Beweging, was echter dat het in 1932 in het leven geroepen weerkorps de NSB door zijn dadendrang en minachting voor formele hiërarchie vooral voor veel kopzorgen en antireclame zorgde.

De WA was in zijn turbulente bestaan een redeloze troep van straatvechters. ‘De WA heeft de NSB niet dichter bij de macht gebracht’, is de onderkoelde conclusie van Gertjan Broek in zijn boek Uitschot in Uniform. De WA.1932-1945, een bewerking van zijn dissertatie (2014). Het boek geeft een kleurrijk beeld welke risico’s extremistische bewegingen als de NSB kunnen lopen als ze zich laten bijstaan door geüniformeerde knokploegen: het kan altijd nog extremer.

Onder hoon van het publiek colporteren WA’ers in 1941 met ‘Volk en Vaderland’. (Beeldbank WO2/ NIOD)

Uniformverbod

De overheid was al gauw klaar met deze partijmilitie die ettelijke buurtgebonden veldslagen uitlokte. Om ‘particuliere machtsvorming’ te beteugelen kondigde zij een uniformverbod (1933) af, gevolgd door het verbod voor ambtenaren en militairen om lid van de NSB te zijn. Het was een grote slag voor de WA, die zich vervolgens verschool in wandelsportverenigingen met aansprekende namen als Ruysdael en het Gilde der Voortrekkers. Toen de regering in 1935 maatregelen aankondigde om weerkorpsen buiten de wet te stellen, trok Mussert zijn conclusies. Hij liet de WA naar de hoofdstedelijke Apollohal marcheren voor haar opheffingplechtigheid. Het wachten was op betere tijden.

WA-mars door Den Haag, 1941. (Beeldbank WO2/NIOD)

Om de frustraties en radicalisering van jonge partijleden intussen in goede banen te leiden, stemde de NSB-Leider in 1939 in met de oprichting van de Mussert Garde, een groep jonge honden (18-25 jaar), om hen, aldus Justitie na de oorlog, ‘in een min of meer semimilitair verband … vertrouwd te maken met begrippen van militaire tucht en discipline en hen de gelegenheid te geven tot sportbeoefening en exercitie.’ Hun leider werd Henk Feldmeijer, de latere Voorman van de Nederlandsche SS

Propaganda-affiche. (Beeldbank WO2/NIOD)

Jodenjagers

De bezetting bood nieuwe kansen voor de WA. De Duitsers schrapten de Wet op de Weerkorpsen en boden het weerkorps ruimte om zich op straat te roeren. Zelfs de hoogste Duitse politie en SS-chef in Nederland, Hanns Albin Rauter, die zo graag een strakke regie voerde op veiligheids- en vervolgingsgebied, schonk de Weerafdeling met zijn afgekondigde Richtlijnen voor het gedrag van de Nederlandsche Politie en van de Weerkorpsen bij politieke gebeurlijkheden een beperkte autonomie. Als geharnast SS’er had hij niets op met het slappe nationaalsocialisme van het ‘burgermannetje’ Mussert en hij hoopte dat de WA met haar gedrag zichzelf en Musserts NSB in diskrediet zou brengen. Zijn eigen SS zou dan voorlopig buiten schot blijven.

NSB-affiche 1943. (Beeldbank WO2/NIOD)

Rauter taxeerde de gang van zaken meer dan goed in. De overmoedige WA probeerde – in navolging van de SA in Duitsland – de straat te veroveren, maar stuitte op de weerstand van politie en bevolking. De veldslagen in met name Den Haag en de Amsterdamse Jodenhoek (door Rauter voor de WA tot verboden gebied verklaard) betekenden de opmaat voor de Februaristaking. De Duitse politiechef greep hard in. De rol van de WA was in feite uitgespeeld. In de Jodenbuurt liet zij zich niet meer zien.
Theo Gerritse

Openingsbeeld: WA-mannen als ‘martelaar’. Propagandatekening uit 1934. (Beeldbank WO2/NIOD)

Gertjan Broek, Uitschot in uniform. De WA 1932-1945
Boom, Amsterdam 2021. 287 blz., €24,90 ISBN 978 90 244 3897 6

Lees ook de andere helft van deze recensie en nog veel meer boekbesprekingen in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder