Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De Heizel, een historische heuvel

14 september 2021 Siebrand Krul

In april 1958 werd op de Brusselse Heizel de grote Wereldtentoonstelling van Brussel Expo 58 geopend. Het Atomium en het Amerikaans Theater zijn hier overblijfselen van. Maar wat stond er vóór 1958 op de Heizelvlakte? Ontdek de geschiedenis van deze bekende locatie: van kerkelijke steengroeves over een miraculeuze bron tot het liefdesnestje van Leopold II.

De Heizel, het heuvelplateau aan de noordkant van Brussel, wordt in één adem genoemd met de Expo 58 en spijtig genoeg ook met het beruchte voetbaldrama van 1985. De benaming Heizel gaat minstens terug tot de 16de eeuw, maar komt pas in zwang halfweg de 19de eeuw. Er liep hier wel een Heyselbeek, een zijriviertje van de Molenbeek, maar de omgeving werd meestal aangeduid als Ossegem.

Pieter Paul Rubens, ‘Landschap te Laken’, ca. 1617. Wat opvalt is het landelijke karakter. Achteraan rechts ligt de O.-L.-Vrouwekerk van Laken. (Royal Collection, Buckingham Palace)

Ossegem
Reeds in de Vroege Middeleeuwen is er een landgoed met die naam, mogelijk op de puinhopen van een Romeinse hoevevilla. In 1152 verkopen de toenmalige eigenaren van het Hof van Ossegem, de erfgenamen van Meinard van Brussel, hun domein aan de Abdij van Affligem, die daarop ook het beheer van de Onze-Lieve-Vrouweparochie van Laken verkrijgt. Voor alle duidelijkheid: de locatie van dit Hof van Ossegem moeten we situeren iets ten zuiden van het Koning Boudewijnstadion.

Moestuin en oranjerie van de school.

In de volgende eeuwen groeit het Hof van Ossegem uit tot een ruim hoevecomplex met een onderkelderd woonhuis, stallingen voor twintig paarden en 32 ‘hoornbeesten’, koeien dus, en een grote schuur. Er is ook een duiventil, een waterput en een bakoven. In een lusttuin, omringd met hagen, staat een klein gebouwtje, het zogenoemde Speelhuys, een paviljoen dat in de 18de eeuw gebruikt wordt door de Mechelse aartsbisschoppen als buitenverblijf, wanneer ze in Brussel verblijven. In oude documenten lezen we: ‘… het Speelhoff van Syne Eminentie tot Laeken…’
Later verschijnt in deze buurt het Hoger Normaal Instituut voor Landbouwhuishoudkunde, maar deze meisjesschool met zijn moestuinen en proefvelden verdwijnt bij de aanleg van de opeenvolgende Wereldtentoonstellingen van 1935 en 1958.

Kadasterkaart van Laken uit 1837. De Heizelvlakte is nog grotendeels onbebouwd. (Cartesius)

Steenpoelen
Waar nu de Lakense parken liggen, waren steengroeven, geëxploiteerd door de abdij. Deze steenpoelen – er waren meerdere putten – leverden bouwmateriaal voor de abdijkerk van Affligem en voor tal van andere kerken: in de rekeningen vinden we vermeldingen van de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Scherpenheuvel (= basiliek van Scherpenheuvel), de Jezuïetenkerk van Antwerpen (= Carolus Borromeus) en de Onze-Lieve-Vrouw van Fines Terrae (= Finistère in de Brusselse Nieuwstraat). De Lakense steengroeven leverden o.m. bouwmateriaal voor deze kerken.
Op het einde van de 17de eeuw raakt de groeve in onbruik en wordt het terrein beplant met bomen. De heuvels in het Park van Laken, de zogeheten Kattenbergen, zouden wel eens oude storthopen van die steengroeven kunnen zijn.

De Lakense steengroeven leverden onder meer bouwmateriaal voor deze kerken.

Mirakelbron
Een van de oudste nog bestaande historische gebouwen in de omgeving is de Sint-Annakapel, gelegen in het park van Laken. Reeds in de 14de eeuw stond hier een pelgrimskerkje nabij de miraculeuze bron van Sint-Anna. Deze bron werd ook de Vijf Wondenput genoemd, naar de vijf verwondingen van Christus aan het kruis; in de volksmond verbasterd tot Vijfhondenput.
Het was aartshertogin Isabella van Spanje (1566-1633) die als landvoogdes der Nederlanden hier op bedevaart kwam en op de bron een fontein liet aanleggen in 1625, zogezegd omdat ze genezen was van koorts na het drinken van water uit deze wonderbaarlijke bron. De huidige witgepleisterde kapel werd opgetrokken ter vervanging van een ouder exemplaar. Het kerkje doet sinds 1973 dienst als Russisch-Orthodox bedehuis.

Sint-Annakapel met de wonderbaarlijke bron op de voorgrond.

Deze plek is het eindpunt van de Sint-Annadreef die de bedevaartroute volgt vanaf de vroegere Onze-Lieve-Vrouwekerk van Laken. Van deze kerk resteert alleen nog het gotische koor op het kerkhof van Laken (ca. 1275). Iets verderop in de Mellerystraat is nog één kapelletje te zien van de pelgrimsweg van aartshertogin Isabella vanuit Brussel naar Laken, een weg die gemarkeerd werd door bidkapellen voor de Zeven Smarten en Zeven Vreugden van Maria. Maar hiermee zijn we afgedaald én afgedwaald van de eigenlijke Heizelvlakte.

Restant van het koor van de oude Onze-Lieve-Vrouwekerk op het kerkhof van Laken.

Leopold II
De Heizelvlakte zelf bleef een landelijk gebied met weinig bebouwing tot koning Leopold II het terrein, dat tenslotte in zijn achtertuin lag, in het oog kreeg. Hij wilde de hele omgeving rond het park van Laken naar moderne, grootstedelijke smaak urbaniseren tot een heuse wijk met parken en boulevards. Straten werden aangelegd, percelen verdeeld en volgebouwd.

Bidkapelletje in de Mellerystraat, overblijfsel van de pelgrimsweg van Brussel naar Laken.

Voor zijn minnares, de beruchte barones de Vaughan, kocht Leopold II een bestaand landhuis, de Villa Van der Borcht. Hij liet dit liefdesnestje via een passerelle verbinden met het koninklijk domein. De villa, gelegen aan het tracée van de huidige Eeuwfeestlaan, werd afgebroken om plaats te maken voor Expo 58. Net zoals hedendaagse graffitispuiters overal hun ‘tag’ achterlaten, liet koning Leopold II op diverse plaatsen zijn monogram aanbrengen: de dubbele L en het Romeinse cijfer II.

Urbanisatieproject voor de aanleg van nieuwe straten in Laken (1868). (Cartesius)

Stadion
Het resterende open terrein was ideaal als locatie voor de evenementen rond het Eeuwfeest van de Belgische natie in 1930. Als eerste werd het roemruchte nationale stadion, de voorloper van het Koning Boudewijnstadion, gebouwd. De stad Brussel besliste in 1927 tot de bouw van een universeel sportstadion op de Heizel. Burgemeester Adolphe Max legde de eerste steen op 4 oktober 1929. De bouw stond onder leiding van architect Joseph Van Neck.

Passerelle naar het liefdesnestje van Leopold II.

600 arbeiders werkten dag en nacht om het stadion klaar te krijgen. In minder dan een jaar was de klus geklaard. Het stadion bood plaats aan 75.000 toeschouwers, waarvan 9.000 op zitplaatsen in de tribune. De rest waren staanplaatsen. Op 23 augustus 1930 vond de allereerste manifestatie plaats: het wereldkampioenschap wielrennen op de piste, want rond het centraal gelegen grasveld voor voetbalwedstrijden en de atletiekpiste lag er ook een houten demonteerbare wielerbaan.

Monogram van Leopold II op de zogenoemde Koloniale Brug in Laken.

Enkele weken later, op 14 september 1930, werd het Eeuwfeeststadion – zo genoemd naar de honderdste verjaardag van België – officieel ingehuldigd door prins Leopold, de latere Leopold III. Bij die gelegenheid werd een officieuze voetbalinterland gespeeld België-Holland. De Belgen wonnen met 4-1.

Het Eeuwfeestpaleis van 1935.

Eeuwfeestpaleis
Voor datzelfde Eeuwfeest of Centenaire van 1930 was een Wereldtentoonstelling gepland, maar die werd pas in 1935 gehouden aan de esplanade, waar nu ook het Atomium staat.
Paleis 5 of het Eeuwfeestpaleis is het meest imposante gebouw aan de esplanade. De modernistische gevel met art decotrekjes met vier bronzen beelden (scheepvaart, paardentrekkracht, stoomaandrijving, luchtvaart) op verticale pijlers verbergt een technisch hoogstandje. Twaalf parabolische bogen in beton maakten de grootste overspanning in België: 90 bij 160 meter, één grote ruimte zonder storende dragers, ideaal voor tentoonstellingen en beurzen.

Het Eeuwfeestpaleis met de aangepaste gevel in 1958.

Architect Van Neck koos voor beton in plaats van een stalen constructie, want bij een vorige tentoonstelling in 1910 had een brand de stalen kolommen van een expohal doen smelten. Het paleis deed ook dienst voor Expo 58, weliswaar met een aangepaste voorgevel.
Bron: Canvas Curiosa / Koen De Vos/Sofie Bonné
Met dank aan Laca, geschied- en heemkundige kring van Laken.

Openingsbeeld: Het oude stadion van 1930.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder