Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Verdwenen dorpen

26 augustus 2021 Siebrand Krul

In Nederland zijn in de loop der eeuwen heel wat steden, dorpen, buurtschappen en nederzettingen gesticht. De oudste bestaan al van vóór het jaar 1000. Maar van al die nederzettingen zijn er in de loop der tijd ook alweer honderden verdwenen. Verzwolgen door de zee, bedolven onder het zand of simpelweg uitgestorven.

Pieter en Coby Metz zijn wandelend op zoek gegaan naar de historische plekken waar ooit een dorp of buurtschap is geweest. Deze zoektocht heeft geresulteerd in 23 wandelingen verspreid door Nederland.
Langs de Noordzee- en Waddenkust voerden de bewoners voortdurend strijd tegen zee en zand. Alleen al in Zeeland zijn meer dan 200 dorpen door het water verzwolgen. Door het opdringende water moesten vissersplaatsjes worden afgebroken en meer landinwaarts weer worden opgebouwd. Als door de wandelende duinen de haven verzandde, was het gedaan met de glorie en bleef er van het dorp langzaam maar zeker niets meer over.

Plompe toren. (Foto Pieter Metz)

Zand vormde ook zonder water een gevaar. Op de Veluwe kwam het welvarende dorp Kootwijk in de 12de eeuw onder een dikke laag zand te liggen. Ook door oorlogshandelingen zijn complete dorpen van de kaart geveegd. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werden veel plaatsjes door de Spanjaarden geplunderd en verwoest. Dat gebeurde op Walcheren, maar ook het oude dorp Wolfheze in Gelderland viel hieraan ten prooi.

Hier lagen Carvium en Herwen. (Foto Pieter Metz)

Aan de wandel

In de veengebieden gingen dorpen aan de wandel. De boeren ontwaterden het land om het geschikt te maken voor akkerbouw. Door inklinking van de grond daalde de bodem en kwam het grondwater omhoog. Als het water te nat onder de voeten werd, bouwden de bewoners enkele kilometers verderop een nieuwe nederzetting met dezelfde naam. Dit herhaalde zich soms meerdere keren. Drachten en Jacobswoude zijn hier voorbeelden van.

Kapelheuvel Wolfsheze. (Foto Pieter Metz)

Krimp

Sommige dorpen zijn niet helemaal verdwenen maar gekrompen tot een gehucht of nog minder. Dit had vaak te maken met het verdwijnen van de kerk. Als de kerk werd verwoest en niet meer herbouwd, ging het met het dorpje bergafwaarts. Soms resteren nog enkele boerderijen, zoals Mariekerke en Poppendamme in Zeeland.
Dorpen zijn ook leeggelopen door concurrentie. Wanneer zij waren gesticht op plaatsen waar steeds minder te verdienen viel, vertrok de bevolking naar een nabijgelegen groeidorp. Soms bleef alleen nog een idyllisch kerkhofje over zoals we nog vinden in Menkeweer en Onderwierum.

Kerkhof Oudewierum. (Foto Pieter Metz)
Heveskes kerk omringd door indsutrie. (Foto Pieter Metz)

Een recentere oorzaak van het verdwijnen van dorpen is de opkomst van industrie in de 20ste
eeuw geweest. In de omgeving van Delfzijl werden dorpen afgebroken ten gunste van de economische ontwikkeling. Toen deze door de oliecrisis in 1973 tot stilstand kwam, waren inmiddels vier dorpen onnodig met de grond gelijk gemaakt.

Heveskes moest wijken voor de industrie. (Foto Pieter Metz)

Wandelingen

Verdwenen dorpen maken nieuwsgierig. Waar hebben ze gelegen? Hoe zagen ze eruit? Wat is ermee gebeurd en wat is er nog van terug te vinden? De laatste jaren neemt de belangstelling steeds meer toe. Boeken worden geschreven, monumenten krijgen een opknapbeurt, nieuwe gedenktekens en informatieborden worden geplaatst, tentoonstellingen ingericht en educatieve programma’s voor scholen ontwikkeld. Eind 2020 heeft een archeoloog van de Rijksuniversiteit Groningen de locatie van vier verdronken dorpen in de Noordoostpolder teruggevonden.

Toren Westerdijkshorn. (Foto Pieter Metz)

Wandelend zijn we op zoek gegaan naar de historische plekken waar ooit een dorp of buurtschap is geweest. Het gaat dan vooral om die plekken waar nog iets is terug te vinden van het verdwenen dorp. Bijvoorbeeld door sporen in het landschap, een kerkhofje, een eenzame toren of een monument. Deze zoektocht heeft geresulteerd in 23 wandelingen verspreid door Nederland (achttien in de wandelgids). Bij elke wandeling wordt met een knipoog teruggekeken naar het verleden. Meer informatie over deze wandelingen is te vinden op www.opzoeknaarverdwenendorpen.nl
Bron: Pieter en Coby Metz/De Erfgoedstem

Openingsbeeld: Hier stond ooit klooster Smelne. (Foto Pieter Metz)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder