Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Stoomketelonderhoud

26 augustus 2021 Siebrand Krul

Klinknagels, interessant, maar wat is er nou boeiend aan een klinknagelonderzoek bij stoomgemaal De Tuut in Appeltern? Nou, een heleboel. Dat blijkt als je spreekt met Willy Nillesen, Henk Bessels en Cor van den Berg. De mannen van ijzer en staal. Zo noemt Jan Reijnen hen half gekscherend, maar ook met een diepe buiging. Reijnen is de man die De Tuut in Appeltern van de ondergang redde en er een stoomgemaalmuseum van maakte.

Zonder klinknagels geen stoomketel, stoommachine, stoomtrein, Eifeltoren, Titanic of Waalbrug. Geen Industriële Revolutie. Toen het lasapparaat nog niet was uitgevonden, waren klinknagels de enige manier om ijzeren platen aan elkaar te bevestigen. De stoomketels van De Tuut wemelen ervan. Enorme exemplaren die zorgen dat de natuurkrachten van het hete water en de stoom in bedwang worden gehouden. Het blijkt toch wel een k-klus. Er waren dagen bij dat er geen enkele nagel uit kwam.

Bebrilde mannen van ijzer en staal. (Foto Henk Bessels)

Slapende draak

Het dorpje Appeltern koestert zich nietsvermoedend in de zon naast een slapende draak. Als die wakker wordt, breekt de hel los. Henk Bessels weet er alles van. ‘Als een stoomketel klapt, krijg je een waterbom. Eén liter water wordt dan zeventienhonderd keer zo groot. Dan ligt niet alleen de hele Tuut plat, maar ook alles eromheen. Ik heb foto’s van ketelontploffingen. Het is net een mijnenveld in de Eerste Wereldoorlog wat je dan ziet. Dan kun je er maar beter kort bij staan als hij ploft. Ben je in één keer weg.’
De ijzeren platen en de reuzenklinknagels zorgen ervoor dat het niet gebeurt. Veiligheid gaat voor alles. Om die te garanderen, maakte Nederland in 1824 de Stoomwet. Met hier en daar een update geldt die wet nu nog steeds. Een van de dingen die erin staan: elke veertig kalenderjaren moet er een aantal klinknagels uit de ketels worden getrokken zodat het mogelijk wordt de metalen platen te controleren op haarscheurtjes. De Tuut heeft in haar iets meer dan honderdjarige leven één keer eerder zo’n operatie ondergaan. Nu is ze weer aan de beurt. In samenwerking met stoomketelkeurder Lloyd’s.

De oude klinknagels. (Foto David van Haren)

Loeiheet

‘Lassen is veel beter dan klinken’, zegt Van den Berg. ,’Als je een gat maakt in het materiaal wordt het op die plek altijd zwakker. En zo’n stoomketel wordt natuurlijk loeiheet en komt steeds onder druk te staan.’ Daarom worden de ketels met grote regelmaat gecontroleerd en schoongemaakt. En eens in de veertig jaar dus tot en met de klinknagels.

Hard werk. (Foto Henk Bessels)

De mannen van ijzer en staal gaan te werk volgens de stoomwettelijke instructies. Daar staat in hoeveel nagels eruit moeten en op welke plekken. ‘In ieder geval ook op plekken die altijd onder water staan’, zegt Bessels. Met een meetapparaat kan bij zo’n gat waar de nagel uit is gehaald het plaatwerk worden onderzocht op eventuele haarscheurtjes. ‘Vind je die, dan is het einde oefening’, schetst Bessels. ‘Dan wordt de hele ketel afgekeurd en kun je op zoek gaan naar een nieuwe ketel.’

Een schaalmodel van de ketels in de Tuut: schaal 1 op 56. (Foto David van Haren)

Grof geweld

Maar eerst moeten die nagels eruit. Zeventig in totaal. Ze zijn gaan oefenen, de mannen van de Tuut. Naast het drietal nog tien andere mannen die zich uitleefden op een afgekeurde stoomketel. ‘Dat ging best lekker, zegt Nillesen. Ze kwamen vol goede moed terug naar Appeltern. ,,We hebben het eerst heel voorzichtig, met beleid, gedaan. Tik tik met een hamer’, zegt Van den Berg. ‘Maar dat lukte niet. Dus moest er grof geweld aan te pas komen. Terwijl het wel een precieze klus is. De gaten mogen niet beschadigen want dan moet je weer een extra nagel eruittrekken.’ Uitboren van de klinknagels is een kunst op zich. ‘Je moet recht boren op een krom oppervlak’, legt Van den Berg uit. ‘Willy lag op zijn zij om te kijken of de man die boorde de goede hoek te pakken had.’
Maanden zijn ze nu al bezig. Voordat ze bij de twee te onderzoeken ketels konden, moesten deze deels bevrijd worden uit hun metselwerk. Ze zijn net over de helft van het aantal klinknagels. En de allermoeilijkste jongens komen aan het eind. ‘Er waren dagen bij dat er geen enkele nagel uit kwam’, zegt Van den Berg. ‘Maar ook wel een hele leuke ervaring’, vult Bessels aan. Goed voor de versterking van het teamgevoel dat toch al sterk is. De mannen werken er al tientallen jaren als vrijwilligers.

Deels vrijliggende ketel. (Foto Henk Bessels)

Speciaal metselwerk

Dat de ketels ingemetseld zijn – er zijn drie ketels waarvan twee werkend – maakt de Tuut een bijzonder stoomgemaal. ‘Het metselwerk is heel speciaal, met kanalen die de warmte om de ketels heen verspreiden’, zegt Bessels. ‘Zo wordt de ketel niet alleen van binnen maar ook van buiten verwarmd. Heel slim en zeldzaam.’ De deels onttakelde ketels zijn komende tijd voor publiek te zien, want het museum is uit zijn coronalockdown. Het geeft een uniek kijkje achter de schermen. En de kans om een originele Tuut-klinknagel te kopen.

Uitgebroken. (Foto Henk Bessels)

Bessels hoopt dat in 2022 de Tuut weer ‘onder stoom’ kan. Er moet dan volgens hem nog flink doorgewerkt worden. Eerst aan de verdere onttakeling. Daarna aan het vernieuwen van de verwijderde klinknagels, een specialistische klus waar de mannen van staal zich niet aan wagen. ‘Het is een van de weinige dingen die we niet zelf kunnen’, zegt Nillesen. De gloeiend hete nagels moeten van binnen in de ketel door het gat worden geschoven en aan de buitenkant geklonken. Uiteindelijk gaat het metselwerk weer rond de ketels. Tenzij een ketel wordt afgekeurd. Wellicht dat een schietgebedje tot de heilige Agatha helpt. Zij is de patroonheilige van ijzergieters en metaalarbeiders. Maar ook van vuurwerkmakers.
Bron: De Gelderlander/ Peter Deurloo

Openingsbeeld: Henk Baan haalt klinknagels uit de ketel in Stoomgemaal de Tuut in Appeltern. (Foto David van Haren)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder