Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Op de vlucht voor zand

26 augustus 2021 Siebrand Krul

In de jaren dertig van de vorige eeuw werden de zuidelijke prairievlakten van de Verenigde Staten getroffen door een periode van grote droogte en zandstormen: de Dust Bowl. Honderdduizenden plattelandsbewoners raakten op drift. Velen van hen trokken naar Californië, op zoek naar een beter bestaan. De Nederlandse stripmaker Aimée de Jongh maakte een literaire beeldroman over deze humanitaire ramp, getiteld Dagen van Zand.

Aimée de Jongh (1988) is een Nederlandse stripscenarist en -tekenaar. In 2017 maakte zij in opdracht van NRC de getekende reportage De wachtkamer van Europa, over de vluchtelingenkampen op Lesbos. Momenteel presenteert het Rijksmuseum Amsterdam online zes korte animatiefilmpjes van haar hand, in het kader van de tentoonstelling Slavernij. De filmpjes vertellen het schrijnende verhaal achter zes beroemde schilderijen die in het museum te zien zijn.

Vijf jaar geleden zag Aimée de Jongh een foto van de Dust Bowl, de zandstormen die het zuiden van de Verenigde Staten tussen 1930 en 1939 troffen, die haar altijd is bijgebleven. Het was een zwart-wit foto van kleine huisjes, die werden opgeslokt door grote zwarte wolken. Een tsunami van stof. Toen zij in 2017 in Parijs een expositie van fotograaf Walker Evans bezocht, werd haar interesse in het onderwerp opnieuw gewekt en besloot zij er een graphic novel over te maken. Zij is zich ervan bewust dat de Dust Bowl een relatief onbekend verschijnsel is in Nederland, dat in de geschiedenisboeken is ondergesneeuwd door de gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog. ‘Maar in Amerika is het juist een hele bekende periode, onder andere door de boeken van John Steinbeck.’ Voor Dagen van Zand deed De Jongh enkele jaren onderzoek en in 2019 trok zij met een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds twee maanden door het gebied dat het decor vormde voor de Dust Bowl. Haar reisblog staat online, inclusief de reisroute.

De Dust Bowl, en de grote droogte die eraan voorafging, was een catastrofe van ongekende omvang, die grote migrantenstromen op gang bracht in de staten New Mexico, Colorado, Nebraska, Kansas, Texas en Oklahoma. Veelal verpauperde plattelandsbewoners, die de bijnaam ‘Okies’ kregen (naar de staat Oklahoma). Op de vlucht voor armoede, dakloosheid, honger en ziekte – het rond waaiende stof veroorzaakte onder meer longontsteking – trokken zij naar het westen, meestal naar Californië. Maar vanwege The Great Depression, de economische crisis die in 1929 was begonnen, waren de banen daar schaars en slecht betaald. Veel ‘Okies’ waren daarom aan het eind van hun lange, barre tocht nauwelijks beter af. Toch zouden velen van hen, nadat de droge periode in hun thuisstaten in 1939 eindigde, in Californië blijven.

De Amerikaanse overheid speelde een cruciale rol in de aanloop naar de Dust Bowl. Vanaf het begin van de 20ste eeuw werden grote groepen migranten naar het zuiden van de Verenigde Staten gelokt met de belofte van goedkope landbouwgrond. Deze migranten, vaak van Europese afkomst, hadden onvoldoende kennis van de agro-geologische omstandigheden in de plaatsen waar zij zich vestigden en gingen ‘boeren’ zoals zij dachten dat goed en profijtelijk was. Dat de gevolgen van dit landbouwbeleid nog steeds voor de hele wereld letterlijk te zien zijn, is óók aan de Amerikaanse overheid te danken. Op initiatief van de Farm Security Administration (FSA) werden in de jaren dertig fotografen ingehuurd om het Amerikaanse plattelandsleven vast te leggen. De foto’s die zij maakten van de ontheemde ‘Okies’ zouden een belangrijke impuls geven aan de ontwikkeling van de westerse documentairefotografie.

Achter in Dagen van Zand is een dossier opgenomen met een aantal van die foto’s en andere historische bronnen. Als lezer krijg je hierdoor een idee welke bibliotheken en archieven De Jongh heeft geraadpleegd en welke deskundigen zij heeft gesproken, als basis voor het verhaal. Hierin volgen we de fictieve fotograaf John Clark in zijn zoektocht op het uitgedroogde platteland naar geschikte onderwerpen om te vereeuwigen. Hiertoe heeft hij van de overheid een ‘shooting script’ in staccato meegekregen: ‘stofstorm’, ‘verlaten huizen’, ‘hongerige kinderen’ – enzovoort. Maar als Clark zich thuis begint te voelen in het getroffen gebied, en de mensen hem meer durven te vertrouwen, begint zijn opdracht hem steeds meer tegen te staan.

Dagen van Zand is door zijn bijzondere plotwending niet slechts een verhaal over menselijk falen en lijden geworden, maar ook een vertelling over verlossing door medemenselijkheid. De Jong zoomt sterk in op de persoonlijke geschiedenis van enkele hoofdrolspelers, waardoor met name de massaliteit van de Dust Bowl-crisis wat op de achtergrond blijft. Het grotere verhaal achter de Dust Bowl wordt hier en daar wel aangestipt. Zo zegt een overheidsmedewerker al aan het begin over de ‘Okies’: ‘Ze hebben de stormen zélf veroorzaakt.’

En verderop in het verhaal vertelt een zieke boerin hoe haar voorouders het land jarenlang hebben uitgeput door eindeloos ploegen en overbegrazing in Europese stijl, waardoor de samenbindende grassen verdwenen en de wind vrij spel kreeg op de kurkdroge grond. Het gevolg: nachten van stof en dagen van zand. Aimée de Jongh: ‘Het was niet mijn bedoeling om een klimaatboek te maken (…). Wat ik wel hoop, is dat de lezers via het verhaal de conclusie trekken dat er veel parallellen zijn tussen de Dust Bowl en de huidige klimaatcrisis.’
Eva von Stockhausen

Aimée de Jongh, Dagen van Zand. Uitgeverij: Scratch Books, Amsterdam 2020.
288 blz., full color. € 29,90 ISBN 987 94 931 6643 1

Lees het volledige verhaal van dit artikel, plus nog veel meer boeiende historische artikelen, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder