Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Verborgen goudleer

06 juli 2021 Siebrand Krul

Verborgen onder lagen papieren behang, in een kamer in een pand aan de Leidse Apothekersdijk, zat een stuk goudleerbehang. Zo’n driehonderd jaar oud en gemaakt van geperst of gestempeld leer. Behang met een laagje bladzilver, een goudkleurig vernis en vervolgens kleurrijk beschilderd. Een bijzondere en voor Leiden zeer zeldzame vondst.

Sommige panden zijn ware bouwhistorische schatkamers, en bij elk bezoek geven ze wat meer prijs. Dit stukje goudleerbehang werd pas ontdekt tijdens een derde bezoek aan het pand in verbouwing door de bouwhistorici van Erfgoed Leiden en Omstreken.
Wat is goudleer eigenlijk? Goudleer is, zoals het woord zegt, van leer. Vaak dun kalfsleer voorzien van reliëf door het in een vorm te persen of met de hand te bestempelen. Vervolgens werd het leer voorzien van bladzilver. De gouden kleur komt van een geelbruine vernis die daar overheen ging. Daarna werd het reliëf nog beschilderd met allerlei kleuren. Gespannen op houten frames werd het goudleer tegen de muren geplaatst. Het patroon ging met de mode mee. De patronen op de individuele panelen vormden samen soms grotere patronen op de wand. Het gevonden goudleer toont een patroon van groene ranken op een gouden achtergrond, met rode en witte bloemen.

Het gevonden stuk goudleer (boven) en een stuk van het papieren behang dat er later overheen is aangebracht (rechts). (Foto Edwin Orsel, Erfgoed Leiden en Omstreken)

Vooral in de 17de eeuw was goudleer erg populair als interieurdecoratie. Een eeuw later viel het nog steeds in de smaak, maar kreeg het minder hoog reliëf. In Leiden zijn slechts enkele voorbeelden van goudleer bewaard: in het Gemeenlandhuis, de kerkmeesterskamer van de Pieterskerk en in de collectie van Museum De Lakenhal. Bij bouwhistorisch onderzoek zijn de afgelopen decennia maar in twee panden kleine fragmenten van goudleer gevonden. Dat maakt deze vondst extra bijzonder en zeldzaam.

Samuel van Hoogstraten (toegeschreven), Vrouw in goudleerkamer, ca. 1665. (Coll. Fürsten von Liechtenstein, Vaduz)

Het gevonden stuk is waarschijnlijk een late variant van goudleer, met minder reliëf en een lossere schildering. Veilinghuis Christies in Amsterdam verkocht in 2010 vier complete panelen met hetzelfde patroon. Dit waren grote panelen van ruim twee meter hoog en zeventig centimeter breed. Dat komt overeen met de lange strip die gevonden is aan de Apothekersdijk. Vergelijkbaar goudleer is gevonden in de kerkmeesterskamer van de Pieterskerk. Dat werd in 1739 geleverd door de Amsterdamse behangselfabrikant Nicolaas Blankert. Vergeleken met het goudleer uit de Pieterskerk is het nu gevonden goudleer wat verfijnder en daarmee waarschijnlijk ook ouder.

Een van de goudleerpanelen die in 2010 bij Christie’s werden geveild. Het oranje kader geeft aan waar het gevonden stuk zou passen, op basis van het patroon. (Foto Christie’s)

Maar hoe oud is ouder? De bouwgeschiedenis van het pand geeft antwoord op die vraag. Een grote verbouwing vond plaats tussen ca. 1725-1750. Daarbij kreeg de achterkamer dubbele deuren naar de voorkamer en een nieuwe schouw versierd met een gestucte vaas met bloemen en guirlandes. In die achterkamer moet toen ook het goudleerbehang zijn aangebracht. De ruimte diende mogelijk als eetkamer.

Taxatie van de erfenis van Isaac Steffens. (Coll. Erfgoed Leiden en Omstreken, Collaterale successie register, Memoriaalboek 26)

Dit soort grote verbouwingen vinden vaak plaats bij de aankoop of vererving van een huis. In 1729 stierven de toenmalige eigenaren, het echtpaar Van Aardenstoff, en erfden hun vijf kinderen het pand. Een aantal van hen bleef er wonen. Waarschijnlijk hebben zij het huis laten verbouwen en moderniseren en daarmee het goudleerbehang laten aanbrengen. In 1755 werd het pand door de erfgename van de familie verkocht. Daarna had het veel verschillende eigenaren die het allemaal verhuurden. Het goudleer is heel lang in het zicht gebleven, zelfs toen het eigenlijk al niet meer modieus was. Bij de veiling van het huis in 1768 is er sprake van ‘vier behangsels in de vier beneede vertrekken’. De behangsels en een spiegel moesten tweehonderd gulden extra kosten, bovenop de vraagprijs voor het hele huis. Dat was getaxeerd op 2.500 gulden, een flink bedrag voor die periode. De genoemde behangsels zijn vrijwel zeker het aangetroffen goudleer.

Resten van de verhalenbundel van Louis-Sébastien Mercier uit tweede helft 18de eeuw, aangetroffen over het goudleer. (Foto Edwin Orsel, Erfgoed Leiden en Omstreken)

Het goudleer verdwijnt pas aan het einde van de 18de eeuw uit het zicht. Als eerste laag – een onderlaag voor papierbehang – zijn er resten van een moralistische Franstalige verhalenbundel op het goudleer aangebracht. Deze bundel van de auteur Louis-Sébastien Mercier werd in 1768 voor het eerst uitgegeven. Toen aan het einde van de 18de eeuw dergelijke boeken minder populair werden, is het bij een verbouwing in die tijd gebruikt als drager voor het dan modieuze papier-behang. Om ruim 250 jaar weer te worden terug gevonden, tijdens wederom een verbouwing.
Bron: Erfgoed Leiden en Omstreken/ Marlies van Burgsteden

Openingsbeeld: Detail van het gevonden goudleer. (Foto Edwin Orsel, Erfgoed Leiden en Omstreken)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder