Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Leugen van Brugge

06 juli 2021 Siebrand Krul

De Onze-Lieve-Vrouwekerk van Brugge: elke Bruggeling is er trots op en pocht graag dat het de tweede hoogste bakstenen kerktoren ter wereld is. Maar hoe hoog is die toren eigenlijk? 122 meter, zoals je leest in tal van boeken en op veel toeristische websites. Of slechts 115 meter, zoals je elders kan lezen? En is die dan werkelijk de tweede hoogste bakstenen toren?

Op stap met meetlat en schietlood! 122 meter en 32 centimeter: zo hoog zou de Onze-Lieve-Vrouwetoren boven de stad Brugge uittorenen. Die hoogte staat al jaren geboekstaafd in tal van naslagwerken en op toeristische sites: VisitBruges, Wikidot, RouteYou, UitinVlaanderen, Take-a-trip, Touring, DiscoverFlanders, Viator, BelgiumView en zowat alle Brugse hotelsites… allemaal vermelden ze de legendarische hoogte van 122 meter. Legendarisch, want volgens andere bronnen zou de toren slechts 115 meter hoog zijn, 115 meter en 59 centimeter om precies te zijn. Zomaar eventjes een dikke zes meter lager! Vanwaar dat verschil? Hoe hoog is de toren nu eigenlijk? En wie heeft ooit fout gemeten?

Onze-Lieve-Vrouwekerk, gezien vanaf het Bonifaciusbruggetje. (W.Staudt)

Houten kapel

Eerst even de bouwgeschiedenis overlopen: van wanneer dateert de Onze-Lieve-Vrouwekerk en de bijhorende toren? De stichting gaat terug tot het jaar 875 of daaromtrent, toen op deze plek een Karolingisch bedehuis, wellicht niet meer dan een houten kapel, werd gebouwd ter ere van Onze-Lieve-Vrouw. De inwoners hadden reden genoeg om te bidden, want in die tijd werden onze streken geteisterd door de Vikingen.
Geleidelijk aan groeit Brugge van een nederzetting uit tot een heuse stad met een haven. In de 11de eeuw wordt de Onze-Lieve-Vrouwekerk voor het eerst vermeld als autonome parochie. De kapel wordt vervangen door een romaanse kerk. Kronieken uit de 12de eeuw spreken over een grote stadsbrand die ook de kerk teistert.

Meester van Lucialegende: detail uit Retabel van Sint-Nicolaas. De belforttoren (r) is intussen afgewerkt. (Groeningemuseum Brugge)

Van romaans naar gotiek

Na 1250 begint een nieuwe bouwcampagne waarbij de romaanse kerk wordt vervangen door een gotische. Eerst het kerkschip in regionale Scheldegotiek, nadien het koor in meer klassieke ‘Franse’ Gotiek, geïnspireerd door de kathedraal van Doornik.
Omstreeks 1270 start men met het optrekken van de bakstenen torenromp, die eigenlijk apart staat naast het kerkschip. Dat men baksteen als bouwmateriaal kiest, is logisch: de klei, grondstof voor de bakstenen, was het natuurlijke materiaal dat aanwezig was in deze kuststreek. In Brabant zal men eerder kalkzandsteen gebruiken uit lokale steengroeven voor de bouw van torens.

Oude prent van de toren ca. 1819, zonder hoektorentjes en balustrade. (KIK-IRPA Brussel)

Aanvankelijk staat de OLV-toren aan drie kanten vrij. Pas later wordt de torenromp geïncorporeerd in het kerkgebouw. In 1440 begint men met de bakstenen torenspits met hoektorentjes. Op tal van schilderijen van de Meester van de Lucialegende uit de jaren 1480-1505 staan voorstellingen van de pas voltooide toren. Opvallend detail: de kroon rondom de spits is dan nog afwezig.

Tekening van de Brugse skyline, ca. 1847. Sint-Salvator (l), het belfort en de Onze-Lieve-Vrouwetoren (r) zonder hoekpinakels. (KIK-IRPA Brussel)

Herstellingen

Al in 1519 moet de spits hersteld worden. In 1524 worden nieuwe hoekpinakels geplaatst en krijgt de spits een natuurstenen kroon. In 1759 worden de hoektorentjes om veiligheidsredenen gesloopt. Oude prenten tonen dan ook een spits zonder deze hoekpinakels. In 1819 verlaagt men de bouwvallige top met ettelijke meters.
De Brugse stadsarchitect laat in 1853 de stenen torenspits heropbouwen vanaf het eerste gewelf. Hij past de breedte wel aan. De huidige spits is iets smaller dan de vorige. Zijn opvolger zou in 1871 de hoektorentjes terugplaatsen en een balustrade aanbrengen rondom de torenspits.

Architectuurprent uit 1857 met plattegrond en doorsnedes van de kerk. De toren is in ’t rood aangeduid.

Vanaf 1999 begint een grondige restauratie van de kerk en komt ook de torenspits aan bod. In 2011 worden de stellingen rondom de toren verwijderd en nu bepaalt de bakstenen toren samen met de Sint-Salvatorkathedraal (79 meter) en het belfort of de Halletoren (83 meter) de kenmerkende skyline van Brugge.

De skyline van Brugge.

Hoe hoog is de toren?

En hoe zit het nu met die hoogte? 122 of 115, that’s the question. We doen navraag bij Christophe Deschaumes, erfgoedconsulent bij de dienst Monumentenzorg van de stad Brugge. ‘Over de werkelijke hoogte van de Onze-Lieve-Vrouwekerk wordt hier inderdaad nogal eens geredetwist, maar niet in die mate dat er twee rivaliserende kampen bestaan (voorlopig kennen we dit enkel op het vlak van Brugs voetbal). In elk geval is het misverstand het gevolg van twee verschillende meetmethodes: enerzijds de topografische hoogte, anderzijds de bouwhoogte.’

Hierboven en hieronder: Exclusieve beelden op de Onze-Lieve-Vrouwetoren van Brugge (niet toegankelijk voor het publiek).

‘Vooreerst is er de topografische hoogte, bepaald vanaf het gemiddelde zeeniveau tot de horizontale as van het kruis op de spits. Deze hoogte, verstrekt door het Nationaal Geografisch Instituut, bedraagt 122,322 meter, gemeten tot op de millimeter.’ Straffe gasten, die geografen van het NGI!

Het verschil tussen de topografische hoogte (122 meter) en de bouwhoogte (115 meter).

‘Vervolgens is er de bouwhoogte, gemeten vanaf de laagste dorpel, zeg maar het straatniveau. Voor de Onze-Lieve-Vrouwekerk is dat de westelijke dorpel, gelegen op een topografische hoogte van 6,725 meter. Vanaf daar is de top 115,597 meter hoog. Wanneer we spreken over de hoogte van een gebouw is eigenlijk alleen die laatste meting relevant.’

Sankt-Martin van Landshut, de hoogste bakstenen kerktoren ter wereld (130 meter). (A.Caulfield)

Voor de vergelijking van de hoogte van gebouwen wordt uitsluitend de bouwhoogte gebruikt. Zo is de natuurstenen OLV-toren te Antwerpen 123 meter hoog. Met zijn 115 meter zit de Brugse toren daar een heel stuk onder. Was dat de misschien de reden waarom men jarenlang die àndere hoogte van 122 meter heeft gehanteerd? Een vleugje Brugs chauvinisme om niet teveel te moeten onderdoen voor de Antwerpenaars?

De Torazzo van Cremona (112 meter).

2de hoogste bakstenen toren?

En de bewering dat de Brugse toren de tweede hoogste bakstenen kerktoren ter wereld zou zijn? De hoogste bakstenen toren is die van de Sankt-Martinskirche in de Duitse stad Landshut die een bouwhoogte heeft van 130 meter. Toen nog de foutieve, topografische hoogte van de OLV-toren van Brugge van 122 meter werd gebruikt, had Brugge dus de tweede hoogste bakstenen kerktoren ter wereld.
Maar wat als we de juiste bouwhoogte van 115 meter nemen? Is dan die tweede plaats nog gerechtvaardigd?

Landshut – Brugge – Cremona. De top drie van hoogste bakstenen kerktorens ter wereld.

Ze mogen op hun twee oren slapen in Brugge. De derde hoogste bakstenen kerktoren is de zogenaamde Torrazzo, de klokkentoren van de Dom van Cremona in Italië. En deze toren is slechts 112 meter hoog. Brugge blijft dus sowieso op de tweede plaats.

Met dank aan Christophe Deschaumes, dienst monumentenzorg Brugge, en Brit Vanraepenbusch, onthaal Onze-Lieve-Vrouwekerk.
Canvas curiosa/Koen De Vos/Esen Kose

Openingsbeeld: Meester van Lucialegende: detail uit Bewening van Christus. De kerktoren (l) heeft nog geen zandstenen kroon rond de spits. Ook het belfort (r) is nog niet af. (Minneapolis Institute of Art)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder