Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Een machtige maîtresse

06 juli 2021 Siebrand Krul

Er bestaat geen register van de reeks dames waarmee Lodewijk XV een affaire d’amour had. Maar van Jeanne-Antoinette Poisson, roepnaam Reinette, weten we het in elk geval zeker: eenmaal groot en een echte dame, zou ze de maîtresse van Lodewijk XV zijn. Dat had waarzegster madame Lebon goed gezien en daarvoor kreeg ze later dan ook een toelage van 600 livres. Madame de Pompadour is slim en mooi.

Toch was zo’n voorspelling hachelijk genoeg. Jeanne mocht dan een mooi meisje zijn, charmant en schrander, zoals haar onderwijzers oordeelden, als burgerkind stond ze even mijlenver van de Franse hoge adel af als Amerikaanse actrices van het Engelse koningshuis. Ze was niet de dochter van een vishandelaar, zoals maar al te graag gefluisterd werd, maar heette nu eenmaal Poisson, vis. Het is niet zeker of legerleverancier François Poisson haar lijfelijke vader was. Ook moeders amant Charles François Le Normant de Tournehem zou dat kunnen zijn. Die werd in elk geval haar voogd toen papa Poisson een tijdje uit Frankrijk verbannen was, als zondebok voor een aan het licht gebrachte sjoemelarij. Tournehem borg haar eerst op in een gerenommeerd klooster en huwelijkte haar vervolgens uit aan zijn neef, de rijke belastinggaarder Charles-Guillaume Le Normant. Jeanne kreeg een zoon die al vroeg stierf en een dochter die niet ouder dan tien jaar werd.

François Boucher, de markiezin de Pompadour (1756). Het openingsbeeld is hiervan een detail. Er zwerven ontelbare (digitale) kopieën rond, waardoor veel kleurverschillen ontstaan. (Alte Pinakothek, München)

Jeanne zal haar eega vast niet bijzonder opwindend gevonden hebben, aangezien hij geen enkele affiniteit had met de geestrijke salons, de theaters en tentoonstellingen die zij in Parijs bezocht als ze de zomer in Étiolles doorbrachten. Daar had Le Normant een klein buitenhuis, pal naast het bos van Sénart, waar de koning jachtpartijen hield. De koning is zij toen niet opgevallen, maar zijn première maÎtresse des te meer. Deze marquise de La Tournelle verbood de jonge schoonheid klip en klaar onder haar duiven te schieten. Ook kardinaal Bernis wist zich later de jonge ‘madame d’Étiolles’ te herinneren, toen ’s konings favoriete gestorven was.

Vertumne et Pomone, symboliserend Lodewijk XV en Madame de Pompadour. (Louvre)

Lodewijk XV, de ‘alom geliefde’, zoals men grapte, was op dat moment 35 jaar oud, vader van tien legitie-me en nog zo wat buitenechtelijke kinderen. Hij was al twintig jaar getrouwd met de godvruchtige Poolse prinses Maria Leszczynska, die hem allang uit haar slaapvertrek verbannen had. Hij had langer en korter du-rende affaires, had bedgenotes voor één nacht en voor een half leven. In 1744 was zijn favoriete gestorven. Zoals zo vaak belandde hij daardoor in een depressie. Hij was stierlijk verveeld.
De hovelingen bekeken elkaar met argusogen: wie de koning nu een nieuwe geliefde wist te bezorgen stond bij hem in een goed blaadje. De hoofdprijs was voor de kardinaal: op een gemaskerd bal ter gelegenheid van het huwelijk van de troonopvolger stelde deze madame d’Étiolles aan de koning voor. Gelijk sloeg er een forse vonk over tussen de rijzige, 24-jarige schone en de koning, die onder al zijn veroveringen nog nooit zo’n soeverein schertsende, pikanterwijze uit de burgerij afkomstige vrouw meegemaakt had.

Jonge vrouw, in profiel, wandelend in een park, door François Boucher, 1752. De afgebeelde dame (in kalktechnieken) wordt algemeen gezien als Madame De Pompadour.

Jeanne-Antoinette kon zingen en acteren, nam anders dan de vele lakeien geen blad voor de mond, was op een sprankelende manier volstrekt zichzelf en begon ter plekke de koning voor zich in te nemen. Met de intriges aan het hof wilde ze niets van doen hebben. Waardoor ze aanvankelijk niet serieus genomen werd, maar dat bleek al snel een grote inschattingsfout. Op 16 juni werd haar huwelijk ontbonden. Ze trok met haar dochter naar Versailles, kreeg haar adelsdiploma en droeg de titel madame (later: marquise) de Pompadour. Op 14 september 1745 werd ze aan het hof geïntroduceerd als officiële maîtresse (maÎtresse en titre) – een titel die ze tot haar dood wilde en bleef dragen, ook toen ze allang niet meer de geliefde van de koning was.

Schrijfset van Madame de Pompadour. (Residenzmuseum München)
Francois Guérin, Lezende vrouw en spelend kind (1748). Wordt beschouwd als voorstellende de markiezin de Pompadour met haar dochter Alexandrine. (Google Art Project)

Het was een merkwaardige relatie: ze hield van de koning, leefde voor hem, verdroeg z’n humeur. Ze haatte de pesterijen van zijn kinderen, die deze burgerlijke maîtresse weigerden te accepteren, haatte de kuiperijen, hoewel ze allang haar eigen informantennetwerk opgezet had. De koning leunde op haar, genoot van haar talent hem te amuseren, van de toneelopvoeringen en soirees die ze op touw zette. Hij kocht kastelen voor haar en liet die luxueus inrichten. Al gauw besprak hij alle regeringsaangelegenheden met haar. Als ministers of buitenlandse gezanten vragen aan de koning hadden, bespraken ze die eerst met la Pompadour.
Kort voor de koning haar boudoir voor altijd verliet, verzuchtte ze: ‘In de vierenhalf jaar dat ik hier ben, heb ik evenveel meegemaakt als een veertigjarige in haar hele leven.’ Lodewijks vriendschap en vertrouwen ge-noot madame de Pompadour daarna nog altijd. Ze overleed op 15 april 1764.
Isabella Huber

Lees het volledige artikel, plus nog veel meer verhalen over de Bourbon-dynastie, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder