Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Vest van tien kilo

16 juni 2021 Siebrand Krul

Kastelen, ridders, harnassen, zwaarden, maliënkolders: elementen uit het standaard jongensboek. Maar vechten in een loodzware uitrusting, met al dat ijzer om je lichaam, hoe werkt dat eigenlijk? Samen met twee Russische collega’s is het archeoloog Martijn Wijnhoven gelukt om een 1800 jaar oude Deense maliënkolder volledig digitaal na te maken. Met dank aan de gametechnieken.

Zo’n 200 jaar na Christus, ergens in midden-Denemarken, nabij Vimose. Na een woeste strijd ligt een hooggeplaatste Germaanse officier verslagen te midden van zijn krijgers. De overwinnaars struinen het slagveld af, op zoek naar offergaven voor hun goden. De maliënkolder (het vest van ijzeren ringen dat strijders beschermt tegen zwaardslagen) van de officier is precies waar ze naar op zoek zijn. Ze leggen het kostbare stuk, samen met andere gaven, in het nabije moeras. Dit soort offergaven is niet ongebruikelijk in die tijd. Wat wél ongebruikelijk is, is de gave staat waarin deze wapenuitrusting in de 19de eeuw is teruggevonden. Slechts op enkele plekken zijn door de tand des tijds gaten gevallen.

De digitale reconstructie van de Vimose-maliënkolder door Wijnhoven, Moskvin en Moskvina.

Deze Vimose-maliënkolder is met zijn liefst 19.123 zorgvuldig aan elkaar gesmede ringetjes ronduit indrukwekkend én een van de meest complete maliënkolders ooit gevonden.
Dat het 19.123 ringetjes zijn, weet VU-archeoloog Martijn Wijnhoven precies: ‘Om de software een goed beeld te kunnen laten maken van de maliënkolder als geheel, heb ik elk ringetje en de precieze locatie moeten beschrijven.’ Dit kostte hem een aantal dagen, waarna met behulp van parametric 3D modelling de data werden verwerkt. Deze speciale software maakt het mogelijk om de ringetjes virtueel aan elkaar te linken, waarbij de software elk ringetje als één afzonderlijk element ziet. Een gaming engine kleedde vervolgens een virtuele paspop aan met deze ringen en zorgde dat deze ook kunnen bewegen, net zoals in een videospel. En voilà, de bijna twee millennia oude maliënkolder ziet er weer zo uit als op de dag dat die gesmeed werd.

De twee typen ringen om maliënkolders te maken. Digitale reconstructie van de onderzoekers.

Hoewel Wijnhoven promoveert op maliënkolders is het digitaal namaken van zo’n ijzeren vest bepaald geen onderdeel van zijn proefschrift. ‘Aleksei Moskvin belde me nadat hij mijn artikelen had gelezen op ‘Academica’, en na wat brainstormen was dit project geboren.’ De digitale reconstructie deed Wijnhoven samen met zijn collega’s Moskvin en Mariia Moskvina naast hun reguliere werkzaamheden, dus af en toe ’s avonds of in het weekend. Na een jaar rondden ze de digitalisering af. Wat hen vooral aansprak was de mogelijkheid tot het virtueel testen van de eeuwenoude pantsering. Zij wilden namelijk weten hoe het tien kilo zware vest werd gedragen en hoe het hing op het lichaam van zijn lang overleden eigenaar. Wijnhoven: ‘Hoewel elke archeoloog wel iets van een avonturier in zich heeft, kun je ook niet met elkaar gaan staan hakken op zo’n maliënkolder om te kijken hoe die nou z’n werk doet.’ En het originele eeuwenoude stuk aantrekken is natuurlijk helemaal uit den boze.

Relief van een ridder in wapenuitrusting. (Frauenhausmuseum Straatsburg)

Het maken van maliënkolders is een arbeidsintensief proces, vertelt Wijnhoven: ‘Elke maliënkolder bestaat uit twee typen ringen: het ene is van ijzerdraad dat wordt kromgebogen en vastgehouden door een piepkleine klinknagel. Het andere type wordt uit plaatstaal gestanst en lijkt nog het meest op de ringen die ze tegenwoordig gebruiken tussen bouten en moeren.’ Elk afzonderlijk ringetje wordt vervolgens met de hand aan de andere vastgemaakt. Een smid moet enkele weken fulltime werken om zo’n volledige maliënkolder te kunnen maken. Zo’n productie gaat in virtual reality (VR) vele malen sneller volgens Wijnhoven.
Nu is dat wel makkelijker gezegd dan gedaan. Berekenen hoe honderd afzonderlijke ringetjes op elkaar reageren in VR is niet echt een probleem, maar de uitdaging wordt al een stuk groter bij 20.000 ringetjes. En hoewel de software daarvoor al bestond, moest het VR-programma wel nieuwe trucjes leren. Moskvin legt uit: ‘In VR kunnen dingen gebeuren die in het echt niet zo werken.’ Met andere woorden: het VR-programma moest nog leren wat zwaartekracht is, en hoe de ringetjes daarop reageren. Een maliënkolder die op tafel ligt, ziet er bijvoorbeeld heel anders uit dan gedrapeerd over de schouders van een krijger. En ook het effect van de kleding onder de maliënkolder moet je berekenen.

Toernooiscene uit de Codex Manesse. De hertog van Anhalt en zijn vijand in hoogmiddeleeuwse uitrusting.

Virtuele paspop

De mode-industrie is al vertrouwd met het voorspellen van hoe kleding eruitziet op mensen, denk maar aan de virtuele paspop waaraan ontwerpers de digitale versie van kleding hangen. ‘Dat is een stap vóór het kledingstuk in kwestie gemaakt wordt’, vertelt Moskvin. ‘Met maliënkolders is dit veel lastiger. IJzeren ringen gedragen zich tenslotte niet zoals textielvezels. Eén ring die in beweging gebracht wordt, heeft invloed op alle andere ringen, waarbij gewicht en elasticiteit ook een rol spelen.’ Om te controleren of het gecreëerde beeld wel overeenkomt met de werkelijkheid, mochten de onderzoekers het Vimose-stuk van het Deense nationaal museum over een mannequin hangen. Daaruit bleek dat de digitale versie zeer nauwkeurig overeenkomt met de werkelijkheid.
Wijnhoven: ‘De variatie in uitvoeringen is heel groot. Veel mensen zullen maliënkolders associëren met de Middeleeuwen, ridders en veldslagen, maar dit soort wapenuitrusting bestaat al veel langer. In feite is de maliënkolder een uitvinding van de IJzertijd, zo’n 300 jaar voor Christus. Maar ook werden maliënkolders nog veel later gebruikt dan veel mensen weten. Tot ver in de 19de eeuw werden schermutselingen in India en Afrika nog uitgevochten in maliënkolders.’

Ja, de maliënkolder moet op zeker moment ook weer afgelegd worden. De rits moest nog worden uitgevonden. (Maciejowski-Bijbel)

Hoewel je het misschien niet zou verwachten zijn ook maliënkolders onderhevig aan mode. Zo hadden de Romeinen aan het begin van onze jaartelling een lichte variant. Die bedekte maar een gedeelte van het bovenlichaam en woog zo’n zeven kilo. Slechts twee eeuwen later hadden volkeren in Rusland een lichaambedekkende versie van maar liefst zestien kilo. ‘Het is vooral de manier van oorlog voeren die het ontwerp van zo’n maliënkolder bepaalt’, vertelt archeoloog Martijn Wijnhoven. ‘Ga je voor flexibiliteit met lichte ringen, of juist voor extra bescherming en oppervlak.’ De tien kilo wegende Vimose-maliënkolder had naast mouwen nog iets bijzonders: riemen om de nekopening aan te passen. Wijnhoven: ‘En een riem om ervoor te zorgen dat de maliënkolder beter bleef zitten, die maakte het geheel af.’

Schedel van een gevallen krijfer met hoofdbescherming. Uit het massagraf met slachtoffers van Waldemar Atterdags invasie in Visby, 1361. (Fornsalen Museum, Visby-Gotland)

Aan de hand van 2 ringetjes

Nu de VR-software weet waar het op moet letten, zijn er slechts kleine aanpassingen nodig om een heel ander soort maliënkolder te maken. Wijnhoven: ‘In principe kunnen we al aan de hand van slechts twee originele ringetjes een reconstructie maken van het gehele stuk. Met hulp van andere archeologische vondsten in combinatie met afbeeldingen uit die tijd kunnen we nu heel verschillende wapenuitrustingen namaken.’
De drie onderzoekers denken dat hun methode over een paar jaar ook verwerkt zal worden in games. Maliënkolders in films en games gedragen zich nu nog als gewone kledingstukken. Maar zo’n tien kilo aan ijzer gedraagt zich anders en kan dus nu wél realistisch nagemaakt worden. Daar zit nog wel een kanttekening aan. Wijnhoven: ‘Om de beweging van 20.000 duizend ringen dertig tot zestig keer per seconde te berekenen – het aantal frames respectievelijk van games en films – heb je een computer nodig die nu gewoon nog niet bestaat.’ Maar Moskvin voorspelt: ‘De game-industrie loopt voorop in het maken van snellere processors, dus de maliënkolders kunnen we in de toekomst ook realistisch in beeld brengen.’

Nieuwjaarsparade in Lhasa. Krijgers met wapenuitrusting die op Europese lijken.


In vervolgonderzoek willen Wijnhoven en zijn collega’s bekijken hoe maliënkolders reageren op het effect van allerlei wapentuig. Wijnhoven: ‘Een onderzoeksgroep in Zwitserland brengt het effect van handkatapulten op verschillende materialen in kaart.’ Ook andere wapens, zoals korte zwaarden en speren, zouden nog aan bod kunnen komen. Uiteindelijk hopen de onderzoekers deze data aan de data van de maliënkolder te kunnen toevoegen om te zien wat het effect is van het wapentuig. Wijnhoven: ‘We kijken ernaar uit om onze VR-maliënkolder eens flink te verwoesten!’
Bron: tekst Larissa van Dijk, beeld Martijn Wijnhoven
Ad Valvas/Vrije Universiteit Amsterdam

Openingsbeeld: De Vimose-maliënkolder gedrapeerd over een paspop om te kunnen vergelijken met het digitale beeld.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder