Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Hemels water op je lijf

16 juni 2021 Siebrand Krul

Jaarlijks stromen rivieren water van de sproeikop naar het doucheputje. De douche is een basisbehoefte geworden. Dat was niet altijd zo. Eeuwenlang moest de mensheid het zonder stellen. De Grieken konden een stortbad wel waarderen en ook in de Romeinse thermen waren ze te vinden. Die Romeinse badcultuur werd in de Middeleeuwen dunnetjes voortgezet in de vorm van publieke badhuizen.

Tot in de loop van de 16de eeuw het idee postvatte dat baden ongezond zou zijn. Een overtuiging die tot ver in de 18de eeuw hardnekkig standhield. Enkel in een paar kuuroorden, zoals bijvoorbeeld Spa met zijn minerale bronnen, werd baden met de nodige omzichtigheid als therapie toegepast. Maar het gros van de mensen hield zich er verre van. Water was hooguit om te drinken, hoewel bier, zeker in de steden, veruit de voorkeur had. Onder invloed van de Romantiek veranderde dat in de 19de eeuw: mensen omarmden de eenvoud van de natuur als oorspronkelijke kracht en aan water werd een zuiverende werking toebedacht.

Antwerpse schoolkinderen douchen onder het toeziend oog van de meester. Locatie en datum onbekend, 1900-1930. (Felixarchief Antwerpen)

Her en der in Europa verschenen nieuwe kuuroorden, plaatsen van luxe met een gezondheidsclaim. Onder de welgestelde elite werd water ‘hot’, ook (of juist) de koude baden. Het Algemeen Dagblad voorspelde in 1850 dat het bad ook zeker een plek in huis zou krijgen: ‘Zoude men niet spoedig mogen verwachten, dat elk bezitter van een huis of eenen tuin zijnen watervoorraad tot eenen badvijver of Douche aanwendde? Maar daar zou zeker nog honderd jaar overheen gaan.

Een douche uit het begin van de 19de eeuw, te vinden in Erddig Hall, Wales.

Hydrotherapeutisch

De eerste douches verschenen omstreeks 1800 in de huizen van de gegoede stand. Het waren constructies waarbij water in een waskuip werd gegoten om daarna met een handpomp naar een reservoir daarboven te worden geleid. Na een rukje aan een ketting viel het water door kleine gaatjes naar beneden op de poedelende bader. Zo nodig kon dat worden herhaald. Nadeel was wel dat het water steeds kouder en vuiler werd. Voor douchepionier Charles Dickens was dat eerste geen probleem, hij was een groot liefhebber van de koude douche en bezocht regelmatig de Europese spa’s.

Franse advertentie voor douches, tweede helft 19de eeuw. De basisuitvoering kostte al 325 franc, in die tijd voor de meeste mensen een vermogen.

Nederland kreeg in 1870 bij Laag-Soeren zijn eigen hydrotherapeutisch kuuroord. Je kon er volgens de brochure terecht voor zenuwziekten, moeraskoortsen, darmverzweringen na dysenterie, aambeien, jicht, huidziekten, verdichting van longweefsel, knobbelzucht der longen, vetlijvigheid, gewrichtsontstekingen, tuberculose en nog veel meer. Er werd in de hydrotherapie niet voor teruggedeinsd ijskoud water van grote hoogte op de lichamen van de cliënten te laten vallen. Ook dat was voor Dickens geen bezwaar, de douche die hij na veel wikken en wegen aanschafte en in zijn Londense huis liet instaleren, kreeg in de familie de koosnaam de Demon vanwege de krachtige stralen. Anderen waren meer beducht. Het was in die tijd heel gewoon tijdens het douchen het hoofd met een van oliedoek gemaakte puntmuts tegen al te harde waterstralen te beschermen. Koude douches en baden als therapie werden overigens in de 19de-eeuwse krankzinnigengestichten ook veelvuldig en niet zachtzinnig toegepast.

Realistische weergave van een vroeg 19de-eeuwse douchebeurt uit de historische serie Regency House Party, in 2004 uitgezonden door Channel 4.

Openbare badhuizen

Tegen het eind van de 19de eeuw werd meer het belang van hygiëne voor de volksgezondheid benadrukt. Publieke badhuizen en zwembaden kwamen in de mode en ook op scholen konden de leerlingen zich soms wassen. In Antwerpen had het openluchtzwembad een aantal douches maar daar kon alleen na betaling gebruik van worden gemaakt. Het katholieke gemeenteraadslid Jérome Van Kerckhoven pleitte in 1905 voor minstens twee extra gratis douches zodat ook de minvermogende bezoekers zich konden wassen: ‘de meeste deze zwemmers zijn werklieden, die thuis de noodige middelen niet hebben om behoorlijk hun lichaam te reinigen, en die daar een bad komen nemen na het werk verlaten te hebben; onder hen zijn er, die werken aan het laden van kolen [… ] die gaan in het water, zwart als negers.’
In de Antwerpse gemeenteraad waren de socialisten grote pleitbezorgers van de publieke douches. In 1911 verrees een openbaar badhuis met voor iedereen betaalbare douches op de hoek van de Prekersstraat en de Pachtstraat. Schepen (wethouder) Desguin toonde zich tevreden: ‘De bijval der stortbaden bij ’t publiek is overgroot; wij konden niet beter verwachten’.
Harry Stalknecht

Openingsbeeld: Douchescene door John Leech (1817-1864), met een knipoog getekend, 1850. Let op de beschermende puntmutsen.

Lees ook de andere helft van dit artikel, plus nog veel meer boeiende historische artikelen, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder