Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Ramprepetitie voor D-Day

05 mei 2021 Siebrand Krul

Op 6 juni 1944 begon met Operation Overlord de bevrijding van West-Europa. Al vroeg in de oorlog waren plannen gesmeed om deze troepenlanding te oefenen. Dat gebeurde uiteindelijk in Zuid-Engeland bij Slapton Sands in Devon, een strand dat opvallend leek op Utah Beach in Normandië. Slecht voorbereid, slecht uitgevoerd: deze Exercise Tiger kostte honderden doden.

Voorafgaand aan Overlord sprak generaal Eisenhower: ‘Jullie staan op het punt te beginnen aan de Grote Kruistocht. (…) Laten wij smeken om Gods zegen voor deze nobele onderneming.’ Natuurlijk wist Eisenhower dat hij voor de grootste amfibische operatie uit de geschiedenis meer nodig had dan Gods zegen. De rommelige repetities leken slechte voortekenen.
De bewoners van het oefengebied kregen op 8 november 1943 te horen dat het hele gebied rond Slapton Sands voor 20 december ontruimd moest zijn voor oefeningen van vooral het Amerikaanse leger. Het kustgebied zou zes maanden hermetisch van de buitenwereld worden afgesloten en tijdens de evacuatie kon van een bezoekje aan eigen huis en haard geen sprake zijn. De meeste inwoners accepteerden de plannen gelaten. Een anonieme man zei nuchter tegen een verslaggever van de Western Morning News: ‘Als het de jongens helpt die voor ons vechten, dan moeten we gaan.’ De meeste inwoners waren het daar wel mee eens, maar dat belette één dorpeling toch niet om een prangende vraag te stellen, opgepikt door dezelfde journalist: ‘Blijven de pubs wel open tot 20 december, de dag dat we moeten vertrekken?’ Een bestuurder stelde hem gerust: ‘Natuurlijk, iedereen heeft een glas bier nodig.’

Schets van de oefening, gezien vanaf de zeezijde.

Dag 1, 27 april – misverstanden

De generale repetitie voor D-day, Exercise Tiger, moest in het geheim worden uitgevoerd om de vijand niet wakker te maken. Hoewel een groot aantal spionnen was opgepakt, blijft het merkwaardig dat de Duitse inlichtingendienst slecht op de hoogte was van een oefening waarvoor zich maar liefst dertigduizend soldaten hadden verzameld. De kranten deden openlijk verslag van de evacuatie van de bewoners.
Een andere zorg van de legerleiders betrof de leeftijd en de ervaring van de manschappen. Harry Butcher, een assistent van Eisenhower, schreef in zijn dagboek: ‘Het lijkt of de jonge officieren de oorlog zien als een grootse manoeuvre waarin zij een prachttijd hebben. Velen zijn zo groen als gras. Hoe zullen zij zich staande houden in het gevecht? Een groot deel van de kolonels bezorgt mij hoofdpijn. Ze zijn vet, grijs en ouwelijk.’

Kinderen kijken vanaf heuvel naar het strand van Slapton Sands tijdens een oefening. (Foto US Nat. Archives)

Exercise Tiger moest alle manschappen hardhandig wakker schudden, zodat ze later in Normandië klaar waren voor het echte werk. Centraal stond de landing bij Slapton Sands, beginnend in de vroege ochtend van 27 april 1944. Het van boord gaan van duizenden soldaten en het veroveren van het strand kostte naar schatting de hele dag en de dag er opvolgend. Heel vroeg op de 28ste april stond de aankomst gepland van een tweede konvooi met opnieuw speciale landingsschepen, ontwikkeld voor het aan land brengen van manschappen en materiaal, inclusief tanks. LST’s werden de grote boten genoemd, een afkorting van ‘Landing Ship, Tank’.

De S19, een Schnellboot van de Kriegsmarine, op 1 augustus 1939 op oefening voor de kust van Kiel. (Foto Fox Photos/Hulton Archive/Getty Images)

Exercise Tiger begon volgens plan. Gespannen wachtten Eisenhower en Montgomery in hun commandoposten op berichten van hun bevelvoerende officieren. Om de oefening zo realistisch mogelijk te laten verlopen, had Eisenhower besloten dat er met scherp óver de aan land komende manschappen moest worden geschoten. Zo hoopte hij zijn mannen te laten wennen aan het harde oorlogsspel. De soldaten zouden inderdaad snel – maar vroegtijdig – wennen aan het oorlogsgeweld. Want wat er mis kon gaan, ging mis. Met name de communicatie tussen ‘aanvallers’ en ‘verdedigers’ liep in het honderd. In de doorgegeven radiofrequenties waren typefouten gemaakt met alle gevolgen van dien. Gedurende de tocht op zee, die even lang duurde als voorzien voor de Franse kust, dachten veel soldaten dat ze daadwerkelijk onderweg waren naar Normandië. Bovendien wisten de soldaten in de landingsboten niet dat er vanaf het strand met scherp werd geschoten. Dat merkten ze pas toen hun kameraden vielen, de ogen vol wanhopig ongeloof. Het aantal doden bedroeg mogelijk 150, hoewel geruchten de ronde deden dat het aantal veel hoger lag.

Amerikaanse soldaten oefenen op het strand van Slapton Sands.

Dag 2, 28 april – Duitsers doorkruisen de oefening

Het ergste moest nog komen, op 28 april 1944. In het holst van de nacht koerste het tweede konvooi LST’s naar Slapton Sands, begeleid door oorlogsschepen die de landingsschepen moesten beschermen. Wat de mensen aan boord niet wisten, was dat kort daarvoor negen S-Boote vanaf het continent hun haven in Cherbourg hadden verlaten. S-Boote of Schnellboote waren torpedoboten van de Kriegsmarine met een lengte van 35 meter en een snelheid van veertig knopen.
De Duitsers spotten rond 1.30 uur, vlak onder de Engelse kust, vijandelijke schepen. De commandant beval om in drie groepen aan te vallen. Het is tot nu toe een raadsel hoe de Duitsers vrijwel onopgemerkt het flottielje van Exercise Tiger konden naderen.
De Duitse verrassingsaanval leidde tot een slachting. Torpedo’s zochten hun weg door het water en boorden zich in de logge LST’s. Overlevenden vertelden later dat het leek of de zee brandde. In de totale chaos werd één LST geraakt door eigen vuur. Aan boord van de boten hadden veel soldaten niet eens door dat ze middenin een echte aanval zaten. De oplichtende munitie zagen ze aan voor onschuldig vuurwerk.
Veel ging onnodig fout. De soldaten waren onbekend met de procedures voor het verlaten van hun schip. Tot overmaat van ramp hadden zij vooraf geen instructies gekregen over het gebruik van hun zwemgordels. Velen droegen de gordel rond het middel en niet onder de armen. Een fatale fout. Wie zo te water raakte, merkte te laat dat hij topzwaar was en kopje-onder ging om nooit meer boven te komen.

De LST 289 in de haven. Goed te zien is de enorme impact van een inslag van een torpedo. (Foto US National Archives)

Nacht vol gruwelen

Over het precieze aantal slachtoffers van de oefening op de tweede dag lopen de meningen ook uiteen. Sommige bronnen houden het op zevenhonderd doden, terwijl andere het getal 749 aanhouden. Hoe dan ook, toen het licht werd, waren de gevolgen voor iedereen zichtbaar. Honderden lichamen dreven rond, velen misten een hoofd of enkele ledematen.
Ken Small laat in zijn boek The forgotten dead onderofficier Angelo Crapanzano aan het woord over die nacht vol gruwelen. Crapanzano, bijgenaamd ‘Crappy’, bevond zich in de machinekamer op het moment dat zijn boot, de LST 507, geraakt werd door een torpedo: ‘Het schip stond in lichterlaaie. Zelfs het water rond het schip brandde. … We sprongen in het water. Het was vrijwel onmogelijk om niet bovenop iemand anders te springen… Eén van de reddingsvlotten van ons schip dreef in onze richting. (…) Rondom ons schreeuwende, stervende mensen.’ Crapanzano werd uren later uit het koude zeewater opgepikt. Eenmaal opgeknapt bekende hij dat er die hele nacht één ding door zijn hoofd bleef gaan, namelijk dat hij niet sterven wilde zonder voor het eerst met een vrouw naar bed te zijn geweest…

Nog geen maand na het drama van Slapton Sands werd opnieuw getraind voor de amfibische landing op D-Day. Ook Britse soldaten namen deel aan Exercise Fabius.

De troepenmacht die deelnam aan Exercise Tiger was blank. De segregatie van de Amerikaanse samenleving bestond ook in het leger, of zich dat nu thuis of overzee bevond. Zwarte soldaten – zo was de gedachte – zouden in gevechtssituaties nooit over dezelfde moed beschikken als blanke soldaten. Arthur Victor, hospik op de LST 507, toont ons in zijn dagboek een glimp van wat dit in de praktijk betekende. Nadat zijn boot was getroffen, raakte hij te water. Gelukkig bereikte hij een reddingsvlot. Om hem heen zag hij mannen geruisloos verdwijnen in het donkere water. Naast hem hield een zwarte mess steward zich vast aan het vlot. Victor: ‘De man probeerde niet op te vallen en had pal naast mij een plekje veroverd. Plotseling schreeuwde iemand: “Haal die nikker daar weg.” Ik voelde hem verstijven… Ik sloeg een arm om hem heen en schreeuwde terug dat (…) degene die hem van het vlot trok met mij te maken zou krijgen…’

In maart 1984 werd een Sherman tank van de zeebodem gehaald. Op de tank staat de initiatiefnemer Ken Small.

In de doofpot

De plannen voor D-day moesten ten koste van alles geheim blijven en daarom nam het opperbevel na Exercise Tiger drastische maatregelen. De doden werden zo snel mogelijk in een massagraf gedeponeerd, terwijl de gewonden onder gewapende begeleiding naar een hospitaal werden gebracht. Verplegend personeel kreeg een waarschuwing te zwijgen over hun werk.
Officieel werd de geheimhoudingsplicht opgeheven na het succes van D-day. Dit werd echter niet aan de betrokken mensen medegedeeld… De honderden deelnemers aan Exercise Tiger dachten dat ze nog altijd voor een krijgsraad gesleept konden worden en bleven dus gehoorzaam zwijgen, jaren- en jarenlang. Waarschijnlijk waren de bevelhebbers niet ontevreden over de stilte rond alle gemaakte fouten. Geen van hen voelde een dringende behoefte zich publiekelijk te verantwoorden.
Pas in 1954 werd bij Slapton Sands een gedenkteken opgericht ter herinnering aan Exercise Tiger met de tekst: ‘Dit monument is door de Verenigde Staten geschonken aan de mensen die genereus hun land en huizen verlieten zodat hier geoefend kon worden voor een succesvolle landing in Normandië in juni 1944. De oefening zorgde dat honderden levens werden gespaard en droeg in niet geringe mate bij aan het succes van de hele operatie…’ Een veelzeggende tekst, vooral om wat er niet staat. Op het monument wordt met geen woord gerept over de honderden doden die de oefening kostte.

De Sherman tank zoals die als monument opgesteld staat op het strand van Slapton Sands. (Foto Bert van Voorst)

Ken Small vecht voor gerechtigheid

In 1969 spatte de mythe uiteen. Dat was geheel te danken aan één man, een hoteleigenaar die in zijn vrije uren vaak op het strand was te vinden. Zijn naam was Ken Small. Tijdens zijn strandwandelingen vond Small vaak militaire objecten, van kogels tot complete landmijnen. De hoeveelheid militaire vondsten was zo groot, dat Small nieuwsgierig werd en vragen begon te stellen. Langzaam kreeg hij een beeld van de gebeurtenissen van 1944. De inwoners konden hem vertellen dat er heel veel jongens in de buurt begraven waren. Op de vraag van de verbaasde Small waarom daar altijd over was gezwegen, kreeg hij geen duidelijk antwoord. Het massagraf van Brookwood Cemetary (Surrey) werd overigens later verplaatst naar Cambridge American Cemetary and Memorial.
André van Voorst

Openingsbeeld: De op 28 april 1944 beschadigde LST 289 in de haven van Dartmouth. LST was een afkorting van ‘Landing Ship, Tank’. De soldaten maakten daar grappend ‘Large Slow Target’ van. Op 28 april 1944 bleek daar veel waarheid in te zitten.

Lees het volledige artikel, plus nog veel meer boeiende historische artikelen, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder