Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Musserts laatste zinnen

05 mei 2021 Siebrand Krul

Op dinsdag 7 mei 1946 maakte een vuurpeloton een einde aan het leven van Anton Mussert, zelfbenoemd leider van het Nederlandse volk. Her en der circuleren berichten dat de laatste woorden van Mussert destijds tot staatsgeheim zijn verklaard. Ook zouden er filmopnames van de terechtstelling zijn gemaakt. Hard bewijs ontbreekt. Nu, 75 jaar na dato zou de geheimhoudingstermijn verstrijken en de betreffende stukken openbaar worden gemaakt. Feit of fictie?

De executie werd in alle vroegte voltrokken. De laatste uren van Mussert zijn opgetekend door zijn zwager Willem Terpstra die, hoewel zelf ook als voormalig NSB’er gedetineerd, op Musserts verzoek hem tijdens zijn laatste uren mocht begeleiden.
Mussert was sinds zijn arrestatie vastgezet in de Scheveningse Strafgevangenis, ironisch genoeg in de jaren daarvoor bekend geworden als Oranjehotel. De avond voor de terechtstelling mocht hij afscheid nemen van zijn beide zussen en zwager. ‘Tegen 19 uur werden wij overgebracht naar het dagverblijf voor de bewakers gelegen aan de gang tegenover de hoofdingang. Korte tijd daarna kwam Mussert bij ons. Het weerzien van ons drieën onder deze omstandigheden greep hem blijkbaar aan. Zijn ogen waren tenminste vochtig. [..] Later trok Mussert zich terug in zijn cel om nog een paar brieven te schrijven. Mijn vrouw heeft hem daar nog opgezocht en gedurende een half uur hebben zij nog allerlei jeugdherinneringen opgehaald. Om twee uur kwam Mussert weer binnen: “ziezo, nu ben ik klaar”.’

De arrestatie van Anton Mussert aan de Korte Vijverberg in Den Haag.

De rest van de nacht hielden Terpstra en dominee Sybrandy, zijn geestelijke ondersteuner, Mussert gezelschap. Tot het bittere einde bleef Mussert geloven in het eigen gelijk.
‘In de loop van de nacht is er over allerlei gesproken. Meer dan eenmaal uitte hij zijn vast vertrouwen over de onbaatzuchtige bedoeling van de NSB die waardering van het Nederlandse volk zou krijgen waarop zij recht had. Hij vroeg onder het gesprek door, “Hoe laat is het Wim?” “Vijf uur”, “nog anderhalf uur”, zo zei hij in zichzelf en sprak daarna weer verder’.
Om zes uur werd Mussert opgehaald door commandant Koopman: ‘Meneer Mussert ’t is langzamerhand tijd dat wij ons gereed maken’. Het gevangenispersoneel nam afscheid. Iemand vroeg of hij wat had gegeten. ‘Een beschuitje zuster, maar veel heb ik niet meer nodig’ De commandant informeerde of Mussert nog wat had kunnen slapen. ‘Och, commandant, een mens slaapt ’s nachts om weer op krachten te komen voor het werk dat hem ’s morgens wacht. Mijn werk is afgelopen. Ik dacht, ik hoef dus ook niet te slapen’
De autorit naar executieplaats op de Waalsdorpervlakte, waar tijdens de oorlog vele verzetsstrijders waren geëxecuteerd, was hemelsbreed nog geen anderhalve kilometer. Mussert werd opgewacht door een militair ‘Is U Anton Mussert? ‘Die ben ik’ was het antwoord. Het was toen 6 uur 27. ‘Wilt U dan maar meegaan?’ ‘Zeker’ klonk het nu. Onder bewaking moest Mussert nog een kleine 200 meter lopen.

Mussert in zijn cel. (Nationaal Archief, Anefo/Fotograaf Wim Vonk)

Op het eindpunt in een beschutte duinpan werd hij opgewacht door een groepje soldaten. Johannes Zaaijer, als procureur-fiscaal bij het Bijzonder Gerechtshof te Den Haag als getuige aanwezig schreef: ‘Mussert was zichtbaar zenuwachtig maar hield zich flink. Wilde met alle geweld zijn jas, colbert en vest uittrekken. Geen blinddoek. Stak tot het laatst toe zijn neus in de lucht’. Met een ‘Dag Willem, bedankt’ drukte hij zijn zwager voor het laatst de hand. Mussert werd vastgebonden aan een witte paal waarna hij nog een paar woorden met dominee Sybrandy wisselde. Zijn laatste. Zo stond hij daar voor het vuurpeloton, gekleed in een wit hemd, zwarte das, donkere broek en zwarte koppelriem, met achter hem een hoge duin.
Op dat moment werd een teken gegeven en werden de geweren aangelegd. Een salvo klonk door de stille ochtend. Het lichaam van Mussert schokte op door de inslag, zijn hoofd zonk op de borst en de knieën knikten. Langzaam gleed het lichaam omlaag tot het voorhoofd het zand raakte. Een laatste ademstoot ontsnapte hoorbaar. Een arts liep toe en constateerde de dood. Musserts lichaam werd losgemaakt en in een vurenhouten kist gelegd, wit gevoerd met een zwart kussen. Om 06.40 uur was alles achter de rug. Om te voorkomen dat Musserts laatste rustplaats een bedevaartsoord zou worden werd de kist met de stoffelijke resten begraven in een anoniem graf op de Algemene Begraafplaats van Den Haag.

Amsterdams volksvermaak: bij de bevrijding van de hoofdstad hangt een pop voorstellende Mussert aan een paal met opschrift ‘Vaarwel Kameraad’, 28 juni 1945. (Nationaal Archief/Anefo)

En dan Musserts laatste woorden. Zijn die staatsgeheim? Vast staat dat dominee Sybrandy de laatste mens was waarmee hij sprak. Wat die twee hebben besproken is onbekend. Niet onmogelijk is dat Sybrandy het als beroepsgeheim heeft opgevat en Musserts laatste woorden dus heeft meegenomen in het graf. En de film? Ook dat gerucht blijft hardnekkig. Die zou ergens in een kluis op het Ministerie van Justitie zijn opgeborgen. Het bestaan ervan wordt door de instanties tegengesproken en er lijken geen goede redenen aan die ontkenning te twijfelen. Ook Willem Terpstra, die gedetailleerd van Musserts terechtstelling verslag deed, zegt niets over een filmopname, net als de andere aanwezigen, zodat het bestaan van de film onwaarschijnlijk lijkt.
Jaarlijks publiceert het Nationaal Archief in januari op ‘openbaarheidsdag’ een lijst van de stukken die dat jaar voor het publiek vrijkomen. Dit jaar telde de lijst bijna 3.000 pagina’s. Het trefwoord Mussert is er niet in te vinden. En zo zijn de laatste zinnen van de NSB voorman toch nog een mythe geworden. Maar dan wel een zonder woorden.
Harry Stalknecht

Openingsbeeld: Het proces tegen Anton Mussert en de voormalige balzaal van Paleis Kneuterdijk, Den Haag.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder