Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Verdwenen tuinen

14 april 2021 Siebrand Krul

Dat er in de 18de eeuw in Ubbergen, onder de rook van Nijmegen, een prestigieuze baroktuin lag, was in de vergetelheid geraakt. Begrijpelijk, want het huis waar de tuin omheen lag, is al anderhalve eeuw geleden gesloopt. De tuin zelf is verdwenen door ontwikkelingen in de 19de en 20ste eeuw: herinrichting in landschappelijke stijl, opdeling voor villabouw, kloosterbouw en natuurontwikkeling.

Historicus en geograaf Paul van der Heijden, landschapshistoricus Paul Klinkenberg en historisch geograaf Paul Thissen hebben de afgelopen drie jaar de geschiedenis van de tuin achterhaald aan de hand van kaarten, historische literatuur, reisbeschrijvingen, foto’s, veldwerk en – beperkt – archiefonderzoek. Startpunt voor het onderzoek was de ontwerptekening van omstreeks 1715 die de Universiteit Leiden bewaart. Het ontwerp wordt toegeschreven aan (de omgeving van) Daniel Marot, die veel tuinen, gebouwen en interieurs ontwierp voor de Oranjes en hun kring. De tekening geeft een ambitieuze tuin weer die gebruik maakt van de ligging op de helling van de stuwwal en van overvloedig sprengwater. De vraag was wat van dit ontwerp zou zijn uitgevoerd, wat vooraf ging aan de baroktuin en wat er na.

Het meest westelijke deel van de baroktuin van Huis Ubbergen, op de ontwerptekening van 1715. Dit ontwerp is geheel of grotendeels uitgevoerd. (Universiteitsbibliotheek Leiden)

Kasteel Ubbergen

Ubbergen was een kleine Heerlijkheid die tegen de stad Nijmegen aan lag, op de flank van de stuwwal. In 1582 verwoestten Nijmegenaren het kasteel om Spaanse troepen te verhinderen een sterke positie vlakbij de stad in te kunnen nemen. Omstreeks 1630 maakte de toenmalige heer van Ubbergen, Nicolaas Vijgh, het kasteel weer bewoonbaar. Hij legde ook een tuin aan. Deze kende drie niveaus. De tuin had zowel een sier- als nutsfunctie en was doorkruist met lanen. Aan de tuin lag de watermolen van de heerlijkheid.

Huis Ubbergen kort voor de sloop in 1865. (Beeldbank Regionaal Archief Nijmegen)

In 1712 ging de eigendom van kasteel en tuin over naar Bernard van Welderen, die vanaf 1715 heer van Ubbergen was. Hij behoorde tot de kring van Nijmeegse regentenfamilies. In het Tweede Stadhouderloze Tijdperk (1702-1747) trad hij, in dienst van de Staten-Generaal, in binnen- en buitenland op als vertegenwoordiger van de Republiek. Vanaf 1715 verving Van Welderen het middeleeuwse kasteel door een bij-de-tijds huis en vernieuwde hij de tuinen. Waarschijnlijk liet hij zich inspireren door wat hij gezien had op Het Loo, Middachten en Rosendael. Het ontwerp uit 1715 vertoont namelijk veel vormovereenkomsten met deze tuinen waar Marot de hand in had, zoals terrassen, broderies de parterres, door sprengwater gevoede cascades, fonteinen en vijvers, een in de stuwwal gegraven zichtas en een theekoepel die sprekend lijkt op die van Rosendael. De watermolen werd ingepast in de tuinaanleg.

De achterzijde van Huis Ubbergen omstreeks 1720, kort na de bouw van het nieuwe huis en de aanleg van de baroktuin. (Universiteitsbibliotheek Leiden)

Herinrichting in landschappelijke stijl

De bloeiperiode van deze tuin was kort. Halverwege de eeuw al trad verwaarlozing in. Na de Bataafs-Franse Tijd kocht Gijsbert Jan Dommer huis en tuin. Hij blies het complex nieuw leven in, passend bij zijn status sinds 1818, toen hij door koning Willem I in de adelstand was verheven. Vanaf die tijd voegde hij aan zijn naam ‘van Poldersveld’ toe. Dommer van Poldersveld knapte het huis op en bouwde er vleugels aan. De tuin onderging een herinrichting in landschappelijke stijl. Het gebruik van sprengwater bleef, nu voor de voeding van vijvers met rondlopende oevers, een stuk of tien watervalletjes en in de grotkamer van het huis, een fontein die vijftien voet hoog sprong.

Natuurstenen leeuwenkop in een van de particuliere tuinen die nu op de plek van de verdwenen tuinen van huis Ubbergen liggen. (Foto Paul Klinkenberg, 2020)

Sloop en verkaveling

Het huis stond op de plaats van het afgebroken middeleeuwse kasteel, laag gelegen aan de riviervlakte van de Waal. Daar trad in de 19de eeuw steeds vaker wateroverlast op. Dat heeft bijgedragen aan de verkoop in 1865 van huis en tuin door de familie Dommer van Poldersveld. De familie betrok een villa hogerop de stuwwalhelling. Een opkoper uit Dordrecht verwierf vrijwel het gehele complex. Hij kapte de houtopstanden en verkocht de gronden in grote kavels voor villabouw. In een van de villa’s met het grootste terrein begonnen Franse nonnen in 1903 het internaat Notre Dame des Anges. Dit internaat groeide uit tot een imposant neorenaissance gebouwencomplex, dat na vertrek van de congregatie in de jaren tachtig heringericht werd door en voor de woon- en werkgemeenschap De Refter. Het lage deel van de bijbehorende tuin is nu het Bronnenbos, dat door de hoge kwelwaterkwaliteit een zeer bijzondere flora kent.

Het voormalige meisjesinternaat Notre Dames des Anges, nu een van de oudste woon-werkgemeenschappen van Nederland, De Refter. Het is een rijksmonument.

Restanten van de baroktuin

Op de speurtocht is het terrein nauwkeurig nagezocht op relicten van de tuinen uit de 18de en 19de eeuw. Van de baroktuinen resteren aan de westkant een stuk tuinmuur en opvallende overblijfselen van de terrassen. Verspreid over het terrein liggen sprengkoppen, vergraven vijvers en enkele natuurstenen artefacten waarvan sommige ornamentaal. Aan de onderzijde stroomt een watergang in de vorm van een accolade. De in de stuwwal uitgegraven zichtas is nog duidelijk herkenbaar.
Het grootste deel van de terreinen is niet toegankelijk. Aan de bovenkant loopt de fraaie Rijksstraatweg van Ubbergen naar Beek. Aan de linkerhand is eerst de laagte met vijver zichtbaar waarachter het huis stond. Iets verder, op de hoogste plek van de verdwenen tuinen, rijst plotseling als een kasteel het kloostercomplex Notre Dame des Anges op. En onderlangs loopt de Kasteelselaan, waaraan het kwelwater, dat eens de cascades en fonteinen voedde, zorgt voor fraaie natuur.

Meer over de tuinen van Huis Ubbergen is te vinden in Paul van der Heijden, Paul Klinkenberg en Paul Thissen, ‘De kasteeltuin van Ubbergen, een monumentale geschiedenis’ in Jaarboek Numaga 67 (2020), p. 110-149. Het jaarboek kost € 20 en is te bestellen via nabestelling@numaga.nl of via de boekhandel.

Bron: Paul Thissen, programmaleider Erfgoed bij de provincie Gelderland (op persoonlijke titel). In de nieuwsbrief van: https://www.skbl.nl/

Openingsbeeld: De ruïne van kasteel Ubbergen, afgebeeld in H. Arkstee, Nymegen, de oude hoofdstad der Batavieren (Amsterdam 1733).


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder