Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De Fortsas Hoax

14 april 2021 Siebrand Krul

The truth may be lost in time, but a well-told lie becomes immortal, aldus Mark Twain. Fake news en valse hoaxes; het lijkt iets typisch van deze internettijden. Maar reeds in 1840 haalde een Belgische boekenverkoper een bibliofiele grap uit zonder weerga, een valse boekenveiling die in heel Europa voor opschudding zorgde. Dit is het onwaarschijnlijke verhaal over de Fortsas Hoax.

In de lente van 1840 verschijnt een catalogus van de boekencollectie van Jean Népomucène Auguste Pichauld, graaf van Fortsas. Deze cataloog vermeldt 52 uiterst zeldzame boeken, zogenoemde ‘unica’: publicaties waarvan nog maar één exemplaar in de hele wereld is overgebleven.
De graaf van Fortsas, zo wordt beschreven, zou zijn hele leven veel tijd en geld besteed hebben aan het verzamelen van deze unieke exemplaren, maar na zijn overlijden in 1839 zijn zijn erfgenamen niet langer geïnteresseerd in de boekencollectie van hun familielid en dus besluiten ze de boeken ten gelde te maken op een veiling in het Belgische stadje Binche op 10 augustus 1840. De Fortsas-catalogus dient, zoals gebruikelijk, om deze verkoop aan te kondigen en bekend te maken in bibliofiele kringen.

De catalogus van de graaf van Fortsas, 1840.

Uniek

Het is een hoogst exceptionele, unieke collectie die te koop wordt aangeboden. Onder meer twee incunabelen of wiegendrukken (de oudste gedrukte boeken), eentje uit Oudenaarde, een uitgave van Boethius, daterend van 1477. Een andere incunabel met het middeleeuwse verhaal van Melusine van Jean d’Arras, in het Vlaams uitgegeven in 1481 en geïllustreerd met houtsneden. Nog een pronkstuk: een Disputatio Philosophica uit 1607, ooit nog toebehorend aan Leibnitz en voorzien van persoonlijke aantekeningen van deze Duitse filosoof en wetenschapper. Een zeldzame uitgave van Vergilius, gedrukt in Bergen in 1580. Twee onbekende drukwerken uit de Amsterdamse uitgeverij Elsevier: een wetboek Corpus Juris Civilis uit 1663, gedrukt op perkament, en een Italiaanse verhalenbundel Il Pentamerone uit 1675.

Gottfried Wilhelm von Leibnitz, de Duitse filosoof.

De Fortsas-verzameling bevat ook een uitzonderlijk medisch werkje over Lodewijk XIV, meer bepaald over een anale fistel die de Franse Zonnekoning ooit zou gehad hebben, mét een illustratie van de ‘derrière royal’. Iets vrolijker is het verslag van de amoureuze veroveringen van de Charles Joseph Prince de Ligne, slechts gedrukt op één exemplaar ten behoeve van de prins zelve. Ook nog een Flandriae Descriptio, een Latijnse beschrijving van Vlaanderen met kopergravures uit 1553, afkomstig uit de abdij van St-Germain-des-Prés in Parijs. Een dichtbundel van de omstreden satirische auteur François Poisson, die onder druk van de autoriteiten alle exemplaren liet verbranden, behalve één dat hijzelf bewaarde. Enzovoort, enzovoort: in totaal 52 eenmalige boekwerken van uitzonderlijke waarde.

Auguste Voisin, bibliothecaris van de universiteit van Gent.

Internationale belangstelling

De catalogus raakt verspreid onder bibliofielen en handelaars in België, Frankrijk, Nederland, tot zelfs in Engeland. Al gauw zijn verzamelaars in heel West-Europa op de hoogte van deze buitengewone boekenveiling. Londense en Parijse collectioneurs beginnen inlichtingen in te winnen en maken plannen om ofwel persoonlijk naar Binche af te reizen, ofwel vertegenwoordigers te sturen.
Ook gefortuneerde adellijke boekenliefhebbers komen in actie, zoals de prinses de Ligne, die vooral belangstelling toont voor het genoemde werkje over de liefdesavonturen van haar prinselijke grootvader. Zij schakelt de bibliothecaris van de Gentse universiteit in, Auguste Voisin, die de opdracht krijgt te allen prijze dit werkje te bemachtigen. De conservator van de Koninklijke Bibliotheek in Brussel, baron Reiffenberg, heeft na veel lobbywerk een provisoire som losgekregen van de Belgische regering om eventueel werken aan te kopen uit de Fortsas-catalogus.
Biedingen kunnen vooraf worden ingezonden bij de drukker van de cataloog, Emmanuel Hoyois in Bergen. Hoyois ontvangt biedingen voor zowat elk item op de veilinglijst, onder meer van de Belgische diplomaat en latere eerste minister Sylvain Van de Weyer.

Sylvain Van de Weyer, de latere eerste minister.

Notaris? Bibliotheek? Graaf?

Potentiële kopers krijgen de gelegenheid de boeken te bezichtigen op zondag 9 augustus 1840, de dag vóór de eigenlijke verkoop. Tegen die datum zakken een heleboel geïnteresseerden af naar het stadje Binche op zoek naar het notariaat van Monsieur Mourlon in de Rue de l’Eglise, nummer 9, waar zoals vermeld in de catalogus de verkoop zal plaats vinden. Tot hun niet geringe verbazing bestaat dit adres niet en bij navraag blijkt er evenmin een notariaat Mourlon te bestaan in Binche.
Wel treffen ze een aanplakbiljet aan met de vermelding dat de verkoop is afgelast, maar dat de collectie in zijn geheel was opgekocht door ‘la ville de Binche pour sa bibliothèque publique’. Hetzelfde bericht was ook verschenen in lokale kranten.

Oude foto van de Grand-Place van Binche.

De verbouwereerde bibliofielen willen dan tenminste in de bibliotheek de uitzonderlijke collectie met hun eigen ogen kunnen bewonderen. Maar ook dat valt tegen, want er is géén openbare bibliotheek in Binche. En hoewel, nog steeds volgens de catalogus, de graaf van Fortsas afkomstig was van Waudrez-sur-Bruille, een gehucht van Binche, had niemand ooit van deze graaf gehoord.

Renier Chalon.

Wat was er aan de hand?

Het wordt duidelijk dat de hele historie rond de graaf van Fortsas en zijn boekencollectie van A tot Z verzonnen is. Maar door wie? En waarom? De man achter de hele hoax is Renier Hubert-Ghislain Chalon uit Bergen. Chalon, geboren in 1802, is jurist van opleiding, maar hij houdt zich vooral bezig met kunst en cultuur, archeologie en geschiedenis, verzamelde boeken en munten enzovoort.
In verschillende van die disciplines bekleedt hij belangrijke functies. Zo wordt hij voorzitter van de Société Royale de Numismatique de Belgique, bij welke gelegenheid een medaillon met zijn portret is uitgebracht. Hij is bestuurslid van de Academie voor Archeologie en van de Koninklijke Commissie voor Monumenten. Na zijn dood in 1889 wordt een straat in Elsene, zijn laatste woonplaats, naar hem genoemd.

Medaillon met portret van Renier Chalon (1873).

Maar we hadden dus over die hoax van 1840. Chalon is dan net weduwnaar geworden en zoekt blijkbaar iets om zijn gedachten te verzetten. Hij betrekt de Bergense drukker Emmanuel Hoyois bij zijn practical joke, evenals enkele bibliofiele vrienden die helpen met het verspreiden van de catalogus en het verbreiden van de hype rond de uitzonderlijke boekenveiling.
Is er niemand van de gedupeerde bibliofielen die ooit klacht indiende tegen Chalon? Sommigen onder hen zijn immers speciaal vanuit Londen of Parijs naar Binche afgereisd… voor niks. Neen, liever dan in het openbaar geridiculiseerd te worden, zwijgen ze in alle stilte. Blijkbaar was de schaamte te groot. Ze hadden zich laten leiden door hun bibliofiele verzamelzucht en waren blindelings in de val getrapt die Chalon had opgezet.

Aanplakbiljet over de afgelasting van de Fortsas-veiling, 1840.

Reynaert de Vos

Het succes van de Fortsas Hoax zou Renier Chalon aansporen om nog meer grappen uit te halen. Zo bracht hij twee archeologische vondsten uit, een Romeinse vaas, gevonden in Onnezies in Henegouwen, en een stenen buste uit Spiennes. Beiden ontdekkingen bleken vals.
Chalon zou enkele jaren later stichtend lid worden van de Sociéte des Agathopèdes, een genootschap dat zich naast gastronomische esbattementen voornamelijk onledig hield met het creëren van grappen en grollen. De Fortsas Hoax was zeker voldoende voor Chalon om toegelaten te worden tot dit burleske gezelschap. Zijn bijnaam bij de Agathopèdes was Goupil le Renard, een verwijzing naar de sluwe Reynaert de Vos.
’n Aardige bijkomstigheid van dit hele fake verhaal: exemplaren van de Fortsas-catalogus uit 1840, hoewel dus helemaal verzonnen, zijn intussen gezochte verzamelobjecten geworden voor bibliofielen. Een paar jaar geleden werd een exemplaar van de catalogus geveild bij Christie’s voor ruim € 13.000. Niet slecht, voor een valse cataloog.
Canvas curiosa / Koen De Vos/Marcia Van der Zwan
Met dank aan Adrien De Vos

Openingsbeeld: Charles Joseph de Ligne, de casanova-prins.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder