Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Vaccineren, of niet?

17 maart 2021 Siebrand Krul

Wereldwijd wordt op grote schaal tegen het covid19-virus ingeënt. Vaccinatie lijkt de enige manier om aan de wurggreep van de pandemie, die over lijkt te gaan in een jaren durende endemie, te ontkomen. In het verleden was het de pokken die de mensheid teisterde, waartegen in de 18de eeuw een remedie werd ontdekt. En net als nu was het moeilijk iedereen van het nut te overtuigen. De mens lijkt een aangeboren argwaan-gen te hebben.

De weerstand tegen vaccinatie begint met het succesverhaal van de pokkenbestrijding. In de Oriënt en Afrika wist men al langer dat opzettelijke besmetting van de mens met een wat pokkenkorst van een milde pokkenlijder de ontvanger wel een beetje ziek maakt, maar hem daarna beschermt. De Engelse Mary Wortley Montagu woonde tussen 1716 en 1718 als ambassadeursvrouw in Constantinopel (Istanbul). In brieven schreef ze over gemoedelijke bijeenkomsten waarbij kinderen pokkenkorst in kleine sneetjes in de arm werd gegeven. Mary liet zichzelf en haar kinderen enten en wilde haar landgenoten aanmoedigen het Ottomaanse gebruik over te nemen: ‘Misschien, als ik terug ben, heb ik de moed de strijd met hen aan te gaan’.

Een pokkenbriefje uit 1889. De eerste vaccinatie in Nederland gebeurde in 1799 in Rotterdam. In België was dat in 1800, in Oostende.

Die durf had ze. Ze wist niemand minder dan de prinses van Wales te interesseren. Want ook onder koningskinderen sloeg de pokken vaak dodelijk toe. De toekomstige koningin nam de proef op de som en gaf zeven ter dood veroordeelden de keus: executie of inenting. Naar huidige maatstaven misschien niet erg ethisch, maar het redde wel hun levens. De enting werd ‘variolatie’ genoemd, naar de Latijnse naam van het virus. De Europese elite, waaronder vorsten, liet zich voor de nieuwe methode winnen. Verlichtingdenkers als Voltaire prezen de methode als een vrucht van de vooruitgang.

In 1951 vond in Tilburg nog een uitbraak van pokken plaats. De stad werd van de buitenwereld afgesloten en de bevolking massaal ge(her)vaccineerd. Er overleden twee patiënten, de laatste geregistreerde pokkendoden in Nederland. Hier wordt een kind tegen pokken gevaccineerd (1951). (Foto Henk Hilterman/coll. Spaarnestad)

‘Godtergende, ongeoorloofd’

Er was ook tegenstand. Veel van de bezwaren toen lijken op die van nu. Het middel zou niet veilig zijn, ja de pokken zelfs helpen verspreiden. Artsen zouden handelen uit geldlust. In het 18de-eeuwse schimpstuk Catechismus voor den Inenters worden ze weinig vleiend ‘beurzensnijders’ genoemd. Ook God, die immers met alles een doel had, dus ook met ziekte, werd erbij gehaald. De Hollandse arts Jean Adriën Helvetius noemde al in 1724 de variolatie ‘een godtergende, ongeoorloofde en geen genereus of christelijk geneesheer passende practyk’.
In 1796 zorgde de Brit Jenner voor een grote doorbraak. Hij ontdekte dat ook inenting met het voor de mens veel mildere koepokkenvirus bescherming gaf. De enting, tot dan niet risicoloos, werd daardoor veel veiliger. Jenner noemde zijn behandeling ‘vaccinatie’ naar ‘vacca’, het Latijnse woord voor koe.

Kinderen worden gevoerd aan het ‘vaccin monster’. Engelse anti-vaccinatieprent uit 1807.

De overheden waren enthousiast. Koning Willem I noemde het in 1814 ‘een onschatbaar geschenk der Voorzienigheid’. Vaccinatie werd met zachte dwang bevorderd. In het Koninkrijk der Nederlanden (toen inclusief België) deed in 1823 het ‘pokkenbriefje’ zijn intrede. Schoolgaande kinderen waren verplicht dit vaccinatiebewijs te hebben. Maar omdat er geen leerplicht was, werd een – vooral armer – deel van de jeugd niet bereikt. Ondanks dat daalde de sterfte aan pokken na 1800 toch sterk.

Kind met kinderpokken. Uit een handboek van circa 1900.

‘Werktuig van de Hel’

Maar ook nu was er kritiek. Die kwam van mannen die toch al niet veel op hadden met de verworvenheden van de Verlichting. Een bekende ‘antivaxer’ toen was de Amsterdamse medicus Abraham Capadose. In 1823 publiceerde hij een fel pamflet tegen de inenting. Vaccinatie zou getuigen van wantrouwen tegen God. Bijna vijftig jaar later noemde hij het vaccin ‘een vuilaardige stof, het product van een ziekte-proces, een buiten het lichaam als etter uitgeworpen vocht’. Capadose vond in de dichter Bilderdijk en de historicus Da Costa broederlijke geestverwanten. In een ode aan Capadose verklaarde Bilderdijk de ‘Geneeskunst, in deze eeuw van laffe dwingelanden, vervallen van haar aard, tot werktuig van de Hel’. Capadose verfoeide naast de vaccinatie overigens ook zaken als de bliksemafleider, levertraan en stoommachines (‘monsterachtige, gruwelijke, satanische en helsche kunstenarijen’).

Kinderpokken kunnen ernstige littekens achterlaten: een pokdalig gezicht. Afbeelding uit een medisch handboek.

Ondanks de weigeraars werden steeds meer kinderen ingeënt, maar van groepsimmuniteit was nog geen sprake. De pokkenbriefje voor schoolgaande kinderen werd in 1857 onder druk van christelijke partijen in Nederland zelfs weer afgeschaft. Zo kon tussen 1870 en 1873 een hernieuwde uitbraak van de pokken alleen al in Nederland een catastrofale 23.000 levens eisen. Geschrokken werd in 1872 het pokkenbriefje weer van stal gehaald. Conservatief christelijk Nederland noemde die ‘vaccine-dwang’ in strijd met de vrijheid van geweten. Hun voorman Abraham Kuyper verzamelde 43.000 handtekening tegen de wet die het pokkenbriefje in ere herstelde in de hoop daarmee koning Willem III zover te krijgen dat hij van ondertekening zou afzien. Een manoeuvre die al eens eerder was geprobeerd, in 1853, toen rond het voorgenomen herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland en het kabinet was gevallen. Ditmaal tevergeefs.
Harry Stalknecht

Openingsbeeld: Een koepokinenting, in 1819 geschilderd door de in Gent geboren kunstenaar Maes-Canini. (Coll. STAM Gent)

Lees ook de andere helft van dit verhaal, plus nog veel meer boeiende historische artikelen, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder