Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

De pest in Nijmegen

17 maart 2021 Siebrand Krul

Vier eeuwen lang was Europa in de greep van de pest. De Zwarte Dood, zoals de ziekte soms ook wordt genoemd, maakte tientallen miljoenen slachtoffers. De zogeheten Derde Pandemie woedde van 1855 tot liefst 1959. Museum Het Valkhof laat in 'De Pest' zien hoe een van de meest verwoestende infectieziekten die ooit de wereld teisterden zijn sporen heeft nagelaten in kunst en samenleving.

Onder restrictie van de maatregelen van de nu heersende pandemie zijn meer dan 200 werken van kunstenaars als Gabriël Metsu, Albrecht Dürer, Erwin Olaf en Berlinde De Bruyckere en schrijvers als Dante Alighieri, Giovanni Boccaccio en Albert Camus te zien. Daarmee verbindt het museum de geschiedenis van de pest met de actualiteit. Voorshands loopt de tentoonstelling in het Valkhof tot en met 30 mei 2021.

Rattenkoning 1907. Een rattenkoning is een zeldzaam fenomeen waarbij de staarten van ratten zo sterk verstrengeld zijn, dat de dieren niet meer los van elkaar kunnen komen. De vondst van zo’n rattenkoning wordt lange tijd geïnterpreteerd als voorbode voor een pestuitbraak. Dat is niet gek: voordat de pest dood en verderf zaait bij de mens, leggen vaak eerst de ratten het loodje. (Zoologisches Museum der Georg-August-Universität Göttingen

De Nijmeegse pestdokter
Vanaf 1347 woedt de pest in Europa. Alleen al bij de eerste golf sterven 25 miljoen mensen. Bijna 400 jaar wordt het leven van alledag beheerst door een diepgewortelde angst. De Zwarte Dood wordt gezien als een straf van God of als het fatale gevolg van astronomische fenomenen.

Hendrick van Holt, De Heilige Sebastiaan, omstreeks 1520-1530. Veel mensen zagen de pest als een straf van God voor het zondige gedrag van de mens. Die overtuiging stimuleerde allerlei vormen van geloof en bijgeloof. Sint-Sebastiaan is een van de heiligen bij wie men steun zocht. Sebastiaan werd volgens de legende doorzeefd met pijlen, die in de Oudheid al symbool stonden voor de pest. Omdat Sebastiaan deze marteling overleefde, zag men hem als beschermer tegen de Zwarte Dood. (Museum Het Valkhof, aankoop van het beeld is mogelijk gemaakt door een legaat van de heer Lex Harm)

Complotdenkers menen dat de ziekte met opzet wordt verspreid door vijandig gezinde mensen. Het is niemand duidelijk wat de pest veroorzaakt, hoe de ziekte zich verspreidt, en welke van de ontelbare maatregelen en middeltjes die bescherming moeten bieden daadwerkelijk effectief zijn.

Cornelis Jonson van Ceulen, Portret van IJsbrand van Diemerbroeck, 1657. IJsbrand van Diemerbroeck wordt tijdens de pestepidemie van 1635 en 1636 benoemd tot stadsarts van Nijmegen. De stad wordt in deze jaren zwaar getroffen door de pest: meer dan de helft van de bevolking sterft. In 1646 schrijft Van Diemerbroeck naar aanleiding van zijn ervaringen het ‘Traktaat over de pest’. Het wordt een standaardwerk voor medici dat nog lang na zijn dood wordt gebruikt. (Museum Het Valkhof. Verworven mede dankzij steun van Vereniging Rembrandt, het Prins Bernhard Cultuurfonds, de Vereniging van Vrienden van Museum Het Valkhof, de hoogleraren geneeskunde van het UMC St. Radboud te Nijmegen en kunsthandel Bob Haboldt & Co, New York)

Pas vanaf de 17de eeuw krijgt de medische wetenschap meer vat op de oorzaken van de pest. Pestdokter IJsbrand van Diemerbroeck staat aan het begin van deze ontwikkeling. In de jaren 1635-1636 behandelt hij als stadsgeneesheer van Nijmegen talloze pestlijders. Hij schrijft hierover een traktaat waarin hij zijn ervaringen optekent. Met dit traktaat, dat zich in de collectie van Museum Het Valkhof bevindt, is Van Diemerbroeck zijn tijd vooruit. Zijn klinische observaties vormen het begin van een wetenschappelijke benadering van de ziekte. Het groeit uit tot het belangrijkste boek over de pest in die tijd.

Dokters met beschermingsmaskers tijdens de pestepidemie in Manchuria, China, 1911. In 1855 breekt de Derde Pandemie uit in Zuidwest-China. Tot aan 1959 veroorzaakt de pest nog zo’n twaalf miljoen slachtoffers over de hele wereld. Hoewel Europa dit keer gespaard blijft, zit de schrik er goed in. Vele artsen worden naar Azië gestuurd om de pest met nieuwe medische kennis te lijf te gaan. Deze pandemie is de eerste die fotografisch in beeld is gebracht. Iets dat een onmiskenbare invloed heeft gehad op de manier waarop epidemieën zich in ons visuele geheugen hebben gegrifd. (Institut Pasteur/Archives Henri Mollaret)

Bio-kunst
De Pest laat zien hoe een ziekte kunst en samenleving op zijn grondvesten heeft doen schudden. Waar grootse werken van oude meesters, imposante altaarstukken en aansprekende heiligenbeelden van Sint Sebastiaan en Rochus de geschiedenis van de pest invoelbaar maken, nodigen hedendaagse sculpturen, video-installaties en futuristische bio-kunst uit tot reflectie op de huidige coronapandemie en de gevolgen ervan in de toekomst. De Pest neemt je mee op een aangrijpende reis, van angst en dreiging, via een zoektocht naar hoop, troost en saamhorigheid, tot het vinden van nieuwe oplossingen.

Openingsbeeld: Anoniem, De pest in de Leuvense Sint-Jacobsparochie in 1578 Leuven, 1578. Hier zien we de ontreddering en de ravage die een pestepidemie teweegbrengt. Bijna de helft van de Leuvense bevolking bezwijkt tijdens de pestepidemie van 1578–1579. Het schilderij van een onbekende meester staat in het teken van het begraven van overledenen. Geestelijken gaan begrafenisstoeten voor, mensen dragen doodskisten aan, anderen rouwen. (Olieverf op doek. Leuven, Museum M. Fotograaf Dominique Provoost)

Museum Het Valkhof Nijmegen https://www.museumhetvalkhof.nl/


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder