Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Athene’s lootmachine

17 maart 2021 Siebrand Krul

Het museum van de Griekse agora in Athene. Achteraan in de zaal: een gehavend marmerblok met 204 gleuven. Niemand die de tijd neemt om de informatie erboven te lezen. Niemand die beseft dat dit brokstuk hét symbool is van de Atheense democratie. Het is wat rest van een klèrotèrion, een lootmachine om rechters en magistraten aan te wijzen. Een ingewikkeld systeem om misbruik te voorkomen.

Sinds de verdrijving van Hippias, de laatste tiran, in 510 v. Chr., en de installatie van de democratie in Attica, was de eerste bekommernis van de Atheense leiders om bedrog en corruptie in staatszaken tegen te gaan. Met het oog daarop werden de meeste ambten toegekend door loting en voor de duur van slechts één jaar. Alleen cruciale financiële en militaire functies (de tien generaals) werden toegewezen door verkiezing bij handopsteking.
De Atheners stonden bekend als ‘procesziek’. Zo goed als elke dag zetelde er een aantal rechtbanken in de agora. Het grote getal rechters, de omslachtige lotingprocedure en de last-minute aanwijzing op de morgen zelf van het proces, moesten vriendjespolitiek en omkoping uitsluiten. Er waren rechtbanken van verschillende omvang De kleinste telde 200 ‘dikastès’. De doorsnee rechtbank 500. Maar voor staatszaken van kapitaal belang waren er jury’s met 1.000, 1.500 en zelfs 2.000 leden. Socrates verscheen voor een 500-koppige jury en werd ter dood veroordeeld met 280 tegen 220 stemmen.

De stoa (publieke zuilenhal) van Attalus op de agora van Athene. Het gebouw, uit de 2de eeuw v.Chr., is gerestaureerd en nu een museum, waar onder meer de afgebeelde klèrotèrion wordt bewaard.

Nauwkeurige procedures

De rechters werden geleverd door de tien districten (phylen) van Attica. Ieder district leverde een contingent van 600 rechters, uitgeloot en onderverdeeld in secties van zestig, met als kenletters één van de eerste tien letters van het alfabet. Die werden ondergebracht in een pool van 6.000, de Heliaia, en dagelijks door loting verdeeld over de zetelende rechtbanken. Iedere phyle had zijn vaste plaats van samenkomst voor haar kandidaat-juryleden van die dag. Daar werden ze opgewacht door de archont en een paar bodes. Er stonden twee klèrotèria opgesteld en een aantal urnen.

Reconstructietekening van twee klèrotèria. Erboven een set van twee stemschijfjes voor de stemming door de rechters. Links (met het volle buisje): ‘onschuldig’; rechts (met het holle buisje): ‘schuldig’.

Hoe zag zo’n lootmachine er nu uit? Het was een marmeren plaat met vijf verticale rijen van zestig gleuven met daarboven de sectieletters alpha, bèta, gamma, delta en epsilon op de eerste, en dzèta, èta, thèta, iota en kappa op de tweede lootmachine. In principe konden dus alle 600 kandidaat-juryleden van een phyle tegelijk aan de loting deelnemen. Wat uiteraard nooit gebeurde. Aan de linkerkant was een bronzen buis bevestigd met bovenaan een trechter en onderaan een eenvoudig systeem dat de opening kon afsluiten en vrij maken. Dezelfde tien sectieletters stonden ook op tien urnen. Verder stonden er ook nog zoveel urnen als er die dag rechtbanken zetelden, met letters beginnend vanaf lambda.

Gereconstrueerde klèrotèrions in het Ure Museum of Greek Archeology in de universiteit van Reading, Engeland.

Bijklussen als rechter

Een zomermorgen in het jaar 368 v.Chr., kort na zonsopgang. Wie meldt zich daar bij zijn archont, na een voetreis van meer dan twee uur? Het is Dèmophanès uit Kifissia. Hij wil een dagje bijklussen als rechter. Het was nog donker toen hij thuis te voet vertrok voor een tocht van meer dan twee uur, bijgelicht door een slaaf met een olielamp. Hij is jurygerechtigd, want hij is de dertig voorbij, en bezit het Atheense burgerrecht. Die dag zetelen er uitzonderlijk maar twee gerechtshoven met ieder 500 juryleden. Er zijn er dus 1.000 ‘heliastès’ nodig. Wat wil zeggen dat iedere phyle er honderd moet leveren, vijftig per klèrotèrion.

Dit artefact is het (beschadigde) bronzen identiteitsplaatje van de Athener Dèmophanès. Bovenaan lezen we: ‘Dèmophanès Phil[ippou]’. Onder: ‘Kephisieus’. Of: ‘Dèmophanès, zoon van Philippos, van de deme Kifissia’.

De loting begint. Ze verloopt in drie fasen. De eerste fase is die van de registratie. Dèmophanès geeft zijn naamplaatje (pinakion), af aan de archont. Daarop staan zijn naam, de naam van zijn vader Philippos, zijn deme Kifissia, en zijn sectieletter gamma. Hij moet dus bij het eerste lotingapparaat zijn. De bode neemt zijn pinakion aan en stopt het in de urne met de letter gamma.

Het klèrotèrion in een opstelling zoals gebruikt.

Zodra de laatste burger is geregistreerd volgt de tweede fase, die van de voorbereiding. De bode schudt de urnen op. De archont haalt uit iedere urne één pinakion en geeft dat aan de eigenaar, die het eigenhandig in de bovenste gleuf steekt, onder zijn sectieletter. Zo worden de vijf ‘lijsttrekkers’ willekeurig geselecteerd. Daarna vullen die hun rij op met de volgende pinakia die de archont ‘trekt’. Dèmophanès’ plaatje is het achtste in rij gamma. Als alle plaatjes ingevoerd zijn, worden de vijf rijen gelijk gemaakt aan de kortste. Er blijven nu nog zeventien horizontale rijen van gelijke lengte over (85 heliasten). De afvallers krijgen hun pinakion terug en mogen beschikken. Voor hen is er vandaag niets te verdienen.
Hugo Dupont

Openingsbeeld: Dit klèrotèrion heeft elf in plaats van vijf rijen gleuven. Het werd niet gebruikt voor de loting van rechters, maar van andere staatsambtenaren. Het dateert uit de 4de eeuw v.Chr., toen Athene uit twaalf in plaats van tien phylen bestond. Toch telt het maar elf rijen, omdat de phyle die het voorzitterschap van de Raad van 500 waarnam, geen ambtenaren mocht afvaardigen.

Lees ook de andere helft van dit verhaal, plus nog veel meer boeiende historische artikelen, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder