Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Migratielessen uit Rome

18 februari 2021 Siebrand Krul

Migratieproblemen zijn letterlijk zo oud als de weg naar Rome, zelfs veel ouder. Romeinse heersers braken zich het hoofd hoe de ongebreidelde toevloed van ongewenste vreemdelingen een halt toe te roepen. Hun aanpak was onderwerp van een onderzoeksproject vanuit juridisch perspectief. Hoe ging men om met burgerrechten? Waren er integratieplannen? Mogelijk helpt dit onderzoek de Europese Unie bij soortgelijke problemen.

Een snelle blik op de geschiednis van het Romeinse Rijk zou kunnen laten denken dat de meerderheid van de bevolking ook Romeinse burgers waren. Verrassend genoeg was dit echter pas in het jaar 212 n.Chr. het geval. ‘Slechts ongeveer twintig tot dertig procent van de bevolking werd als volwaardige burgers beschouwd, dat wil zeggen burgers van het grote “Imperium Romanum”. Alle anderen waren “slechts” burgers van een stad uit het Romeinse Rijk, zoals Athene of Alexandrië. Regionale en lokale autonomie werd erkend en bevorderd tijdens het Romeinse rijk‘, legt Johannes Michael Rainer uit, rechtsgeleerde met een focus op Romeins recht en modern privaatrecht aan de Universiteit van Salzburg.
Naast het Romeinse staatsburgerschap was er ook het lidmaatschap van een provincie, dat juridisch minder belangrijk was dan de burgerrechten van de stad waarin men woonde. Deze laatste waren gekoppeld aan primaire politieke rechten. Als in speciale gevallen een lid van de Atheense hogere klasse het stadsburgerschap als Romeins burger kreeg, gingen de rechten als Athener niet verloren. ‘We zijn nu in een onderzoeksproject om dit meervoudig burgerschap te analyseren. Het is opwindend dat in 212 n.Chr. aan alle inwoners van het Romeinse Rijk het Romeins staatsburgerschap zonder enige voorwaarden bij wet werd verleend. Hoewel ze burger van hun stad bleven, werd deze status steeds onbelangrijker‘, zegt de onderzoeker.

De Vandalen onder aanvoering van Geiserich landden in 428 op de Noord-Afrikaanse kust. Reclameplaat van de firma Liebig.

De wet in beeld

In het interdisciplinaire onderzoeksproject, gefinancierd door het Oostenrijkse Wetenschapsfonds FWF, beschouwt Rainer het fenomeen van enorme immigratie voor het eerst vanuit een juridisch perspectief. Vooral in de 4de eeuw n.Chr., de ‘eeuw van migratie’, werd het Europese continent geconfronteerd met een nieuwe, ongekend grote golven van immigratie, waarschijnlijk van miljoenen mensen. Op basis van historische bronnen gaan onderzoekers zelfs uit van een veel hogere migratiegraad dan nu. Zowel toen als nu stelde dit de staat voor nieuwe en uitgebreide uitdagingen. Kwesties over burgerrechten hadden immers niet alleen gevolgen voor de zittende bevolking, maar ook voor nieuwkomers.
De focus op de rechten roept een aantal vragen op: Wat was de juridische situatie van vreemden ten opzichte van Romeinen? Welke maatregelen zijn er genomen om met migranten om te gaan? Wat waren de sterke en zwakke punten van het systeem? ‘We willen de modellen van het verleden naar het heden uitwerken en zo bijdragen aan oplossingen voor de huidige uitdagingen op het gebied van migratie. Daartoe werken we samen met een aantal universiteiten uit heel Europa en ook uit de VS en werken we samen met de Europese Commissie‘, meldt de onderzoeker.

Migratiebewegingen in het Romeinse Rijks tussen de 2de en 5de eeuw n.Chr. (Novarte)

Vreemdelingen en Romeinen zijn hetzelfde

Een centrale trigger voor de migratie van hele volksstammen van hun oorsprongsgebieden naar het westen was waarschijnlijk de verslechtering van het klimaat. Sterke afkoeling gooide het patroon van oogsten in het honderd, met hongersnood tot gevolg. ‘Een essentieel verschil tussen oude migratiestromen en moderne migratie is dat mannen niet alleen, zoals nu, vooruit gingen, maar samen met hun vrouwen en kinderen. Daarom weerspiegelden de migrantengroepen het hele spectrum van de bevolking‘, legt Rainer uit. De Latijnse juridische term ‘peregrinus’ (vreemdeling) was daarom van toepassing op mannen, hun vrouwen en kinderen. De kwestie van burgerrechten voor deze buitenlanders speelde van meet af aan in de hoofde van de Romeinse bestuurders. Daarbij ging het niet alleen om wel of niet toekennen, maar ook om de vraag hoe dit te handhaven, en zeker ook hoe dit zou vallen bij de eigen bevolking.
‘Het is opwindend dat al in de Romeinse Republiek, waarschijnlijk aan het begin van de 3de eeuw v.Chr., een aparte, onpartijdige en onafhankelijke rechterlijke macht voor buitenlanders werd opgericht. De ‘praetor peregrinus’ of minister van justitie boven deze instelling was alleen verantwoordelijk voor buitenlanders en moest ervoor zorgen dat zij dezelfde privaatrechtelijke rechten hadden als Romeinse burgers‘, benadrukt de rechtsgeleerde. In de praktijk betekende dit dat, bijvoorbeeld in een juridisch geschil tussen een Romeinse en een Germaanse handelaar in Rome, beiden gelijk moesten worden behandeld. Deze gelijkheid gold voor het privaatrecht, maar volgens Rainer waren er ook in het strafrecht nauwelijks verschillen.

Teutonen brengen gevangengenomen Romeinse soldaten op. Schilderij van Daniel Hock.

Te veel kennis, te veel afscherming

Het spectrum van maatregelen om het hoofd te bieden aan de massale immigratie in het Romeinse rijk was divers en varieerde van afhouden en isolatie tot integratie via vestiging in de landbouw en opneming in het Romeinse leger. De overblijfselen van de limes getuigen nog steeds van de enorme afmetingen van de grensversterkingen waarvoor grote hoeveelheden soldaten nodig waren. Om de algemene situatie, de politieke randvoorwaarden en de maatregelen beter te begrijpen, zoeken de onderzoekers een zo breed breed mogelijk scala aan bronnen. Naast juridische bronnen zoals de verzameling wetten van keizer Justinianus uit de 6de eeuw, worden ook literaire bronnen van hedendaagse intellectuelen en politieke rapporten geanalyseerd.
Ondanks de juridische gelijkheid waren er veel problemen en open vragen bij de omgang met de talrijke vluchtelingen. ‘Vanaf het begin leunden de verantwoordelijken veel te sterk op isolatie in plaats van meer te investeren in zinvolle integratiemaatregelen. Naast het gebrek aan ervaring waren er ook de decennia dat werden geaarzeld tussen open en gesloten grenzen‘, zegt Rainer, die enkele van de belangrijkste redenen voor het mislukken van een succesvolle integratie samenvat. Het verjagen van reeds geïntegreerde immigranten eindigde in 378 in een gewapend conflict, dat de Romeinen een nederlaag bezorgde en voor de onderzoeker een voorbeeld is van een mislukt integratiebeleid.

Alarik houdt huis in Rome. Deze visigotische leider vocht eerst voor de Romeinen en keerde zich later tegen hen. Hij was de eerste vreemdeling die de eeuwige stad innam.

Vreemdelingen kwamen hoog

Andere dingen werkten echter goed. De hoge mate van sociale mobiliteit, niet alleen in militaire dienst, is op zijn beurt een belangrijk element van het systeem voor de onderzoeker: ‘Als vreemdeling kon je relatief snel opschuiven naar de hogere klasse. We kennen gevallen uit de 4de en 5de eeuw n.Chr., waar een Germaanse migrant van de tweede generatie de positie van premier bereikte. ‘Een essentiële voorwaarde hiervoor was de beheersing van de officiële taal Latijn. Vanuit het perspectief van vandaag was de vrijwillige bekering tot de Romeinse staatsgodsdienst, het christendom, eveneens een relevante stap in de richting van sociale en educatieve integratie voor de immigranten.
Voor het algemene beeld tellen ook de onderlinge toenadering, flexibiliteit van het recht en aandacht voor de tradities en kenmerken van migranten als pluspunten. Rainer vindt het spannend welke nieuwe integratiemethoden volkeren die zelf afstammen van immigranten hebben toegepast, respectievelijk van de Romeinen hebben overgenomen. Zo werd op basis van het Romeinse recht de verdeling van land gereorganiseerd of werden de belastingen voor de grootgrondbezitters om het leger te financieren verhoogd. Alleen een interdisciplinaire benadering, op juridische basis, brengt bevindingen aan het licht waaruit Europa lessen kan trekken.

(Johannes Michael Rainer is hoogleraar Romeins recht en modern privaatrecht aan de Lodron Universiteit van Salzburg in Parijs. Hij speelde een belangrijke rol bij het ontwerp van het Erasmus-programma van de EU.
Scilog (tijdschrift van het Oostenrijkse wetenschapsfonds FWF

Openingsbeeld: Tijdens de plundering van Rome in 410 n.Chr. door de Westgoten worden lithurgische voorwerpen in veiligheid gebracht. Het was het begin van de ondergang van Rome en tevens de aanzet tot de Volksverhuizingen.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder