Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Oudste kerncentrale

27 januari 2021 Siebrand Krul

Met niets dan armzalige droge struikjes langs de weg, zou het een normale rit door het zuidwesten van Idaho kunnen zijn. Maar deze smalle weg eindigt op een federale testlocatie van 900 vierkante mijl genaamd het Idaho National Laboratory. Hier is nucleaire geschiedenis geschreven. En het is te bezichtigen. Nou ja, als de pandemiemaatregelen dat toelaten.

Het grote stuk land, met bijna geen zichtbare gebouwen, begint al snel aan te voelen als een topgeheim gebied uit Men in Black. Waar zijn Will Smith en Tommy Lee Jones, en waar verbergen ze de aliens? Uiteindelijk bereikt de bezoeker een gebouw dat open is voor het publiek – Experimental Breeder Reactor No. 1: ’s werelds eerste kerncentrale, nu open voor rondleidingen als museum.

(Flickr/David Jones)

De Experimental Breeder Reactor No. 1, of kortweg EBR-1, schreef geschiedenis op 20 december 1951, toen het de eerste fabriek werd die bruikbare elektriciteit opwekte uit atoomenergie. In 1954 werd een faciliteit in Obninsk, Rusland, de eerste kerncentrale ter wereld die elektriciteit opwekte voor commercieel gebruik. Sinds de rondleidingen in 1975 begonnen, kunnen bezoekers in het EBR-1 Atomic Museum naar boven gaan, naar de Reactor controlekamer, om de mechanische armen uit te proberen waarmee vroeger radioactief materiaal werd vastgehouden. Het museum biedt ook een fascinerende blik op hoe de mens destijds, ogenschijnlijk nogal achteloos, met stralingsgevaar omging. Het museum is in de zomer zeven dagen per week geopend en biedt gratis rondleidingen, alleen of met een gids.

Zeepdoekjes voor het reinigen van brilleglazen binnen de installatie. (Foto auteur)

De controlekamer grijpt terug naar een meer analoog tijdperk, toen instrumenten aan de muur leken op niet veel meer dan een stuk spiraalvormig ruitjespapier achter glas. Computersschermen ontbreken. Er is wel de allerbelangrijkste SCRAM-knop voor een noodstop van de reactor. Een museumbord verklaart de geschiedenis van het acroniem, dat afkomstig is van een eerdere fabriek, Chicago Pile-1, en een nogal rudimentair klinkend noodsysteem.

Idaho National Laboratory. (Flickr/Sam Beebe)

De fabriek in Chicago is opmerkelijk omdat ze de eerste was die een staat bereikte waarin de kettingreactie van kernsplijting zichzelf in stand hield. Ondanks die prestatie waren de noodmaatregelen in die tijd echter niet erg hightech, althans volgens de huidige normen. Die voorzorgsmaatregelen waren onder meer dat arbeiders een dunne staaf cadmium aan een touw hingen, zodat het boven een gat in de reactor bungelde. Ze gebruikten cadmium omdat het een nucleaire reactie kan vertragen of stoppen door neutronen te absorberen, en zo hopelijk een ramp voorkomen. Maar er was geen automatisch mechanisme om het cadmium in het gat te laten vallen. In plaats daarvan legt een museumbord uit: ‘Een stevige jonge mannelijke fysicus stond bij het touw met een bijl vast’. Niet meer voor te stellen. Als er iets mis ging, zou hij ‘zijn bijl zwaaien en het touw doorsnijden, de staaf in zijn gat storten en de reactie onmiddellijk stoppen.’ Dat leverde hem de naam ‘Safety Control Rod Axe Man’ op, nu afgekort SCRAM.

Registratieinstrument in de controlekamer. (Foto auteur)

Het is dat soort informatie – en de combinatie van de allernieuwste technologie met wat ons vandaag misschien vreemd lijkt – dat een bezoek aan EBR-1 speciaal maakt. Informatieborden en gidsen geven uitleg over de wetenschap van kernreacties voor een lekenpubliek, maar bezoekers krijgen ook te horen over hoe de mensen destijds met dit experiment omgingen, hoe ze stonden ten opzichte van hun pionierswerk. Bij de ingang van het tot museum omgebouwde fabriekje staat een historische dispenser voor brillenpapier met vrolijke illustraties uit het midden van de 20ste eeuw. Er staat ‘Sight Savers’, ‘Dow Corning met siliconen behandelde weefsels’, met een mannengezicht naast de woorden: ‘Houd je bril schoon’.

Paneel met sensoren die de reactoractiviteit signaleren. (Flickr/Alan Levine)

Het originele logboek van Walter Zinn, de man die de leiding had over EBR-1 toen het werd gebouwd, is ook te zien. Het ligt opengeslagen op de pagina van 20 december 1951, toen de reactie voor het eerst bruikbare elektriciteit produceerde. De fabriek heeft daarna twaalf jaar gedraaid tot hij officieel werd gesloten in december 1963 en het jaar daarop buiten gebruik werd gesteld.

‘Belangrijke knoppen’ in de controlekamer. (Flickr/Alan Levine)

Op een speelse manier kunnen bezoekers nadoen wat arbeiders vroeger deden, alleen zonder het gevaar. In de jaren vijftig en zestig gebruikten degenen die radioactieve voorwerpen moesten repareren of inspecteren een joystickachtig apparaat om een gigantische mechanische arm te besturen. De klauw aan het uiteinde van die arm – en de radioactieve voorwerpen die hij kon oppakken – stond achter een dikke muur van beschermend glas waar gebruikers doorheen konden kijken terwijl ze de gevaarlijke materialen manipuleerden. In plaats van die nucleaire objecten liggen er onschuldige dingen om bezoekers hun behendigheid te laten testen, zonder risico, voordat de lange rit terug door zongebleekte struiken.
Bron: Smithsonian.com/Michele Lent Hirsch

Openingsbeeld: Het kleine hoekige gebouw is de centrale, EBR-1. (Wikimedia Commons)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder