Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Catharina grijpt de macht

27 januari 2021 Siebrand Krul

Ze kwam als Duitse prinses aan het tsarenhof, als pion in het internatonale machtspel. Maar in de zomer van 1762 doet ze zelf een meesterzet: zonder veel bloedvergieten neemt ze bezit van de troon. De loopbaan van Catharina, later met recht en reden ‘de Grote’ genoemd, is adembenemend. Haar ijzeren wil maakt Rusland tot een imperium, en geen knappe jongeman is in haar buurt veilig. Een vrouw die haar mannetje stond.

Slot Peterhof, dertig kilometer ten westen van Sint Petersburg, 28 juni 1762, zes uur ’s morgens. Aleksej Orlov stormt het paviljoen Monplaisir binnen en van de hal direct in het slaapvertrek van Catharina, de gemalin van tsaar Peter III. Orlov ziet er angstaanjagend uit: zijn linker gezichtshelft is één groot litteken, zijn bovenlip staat in een grijns verstard – het gevolg van een slecht geheelde sabelhouw. ‘U moet opstaan!’, roept hij. ‘Passek is gearresteerd!’ Catharina is nu klaarwakker, want kapitein Passek maakt deel uit van de samenzwering tegen haar man. Als de plannen uitgelekt zijn, verkeert ze in groot gevaar. In allerijl schiet ze in een zwarte jurk. Ze draagt enkel zwart, als teken van rouw om de dood van tsarina Elizabeth, een half jaar geleden. Ze heeft geen moment te verliezen. Eenmaal buiten kan ze Orlovs koets niet vinden. Ze dwaalt wel een uur rond, zoekt tussen de bijgebouwen, in het slotpark. Kostbare tijd gaat verloren. Dan gaat het eindelijk op St. Petersburg aan.

Tsaar Peter III en zijn ega. Hij was in geen enkel opzicht tegen zijn vrouw opgewassen, regeerde luttele zes maanden, en stierf een verdachte dood op 17 juli 1762.

Dit is het kantelpunt in haar leven. Wat gaat er in haar om? Denkt ze terug aan een andere reis per koets, die lange reis die haar leven voorgoed veranderde? Vijf weken kostte het haar indertijd, in 1744, om van haar vorstendommetje Anhalt-Zerbst tot in de hoofdstad van het immense tsarenrijk te komen. Hartje winter was dat, haar voeten gezwollen van de kou, een kous als masker over het hoofd. Toen was ze nog een Duitse prinses – prinses Sophie. Veertien lentes jong, een kind. Haar familie had weinig geld, maar goede connec-ties. Haar moeder had een brief van het tsarenhof gekregen: de aanstaande tsaar aller Russen had een vrouw nodig bij wij hij de volgende troonopvolger kon verwekken. En de kleine Sophie was uitverkoren om deze taak te volbrengen.

Catharina II op het balkon van het WInterpaleis in Sint-Petersburg op 9 juli 1762 (oude tijd 28 juni), de dag voor de staatsgreep.

Ineens grijpt Catharina naar haar hoofd – ze heeft haar slaapmuts nog op! Meteen gooit ze hem het raam uit. Nu komt een andere koets hun tegemoet. Beide voertuigen stoppen even en een man stapt bij haar in. Het is de Franse coiffeur Michel. Snel fatsoeneert hij haar kastanjebruine lokken. Ze moet er goed op staan bij haar staatsgreep. Of ze in haar plannen slaagt, hangt af van mannen – van gardesoldaten. Er wordt altijd gezegd dat de Russische troon op twee steunpilaren rust: de kerk en het leger. Het reguliere leger bevindt zich ver weg, in het westen. Waar het op aankomt, zijn de in St. Petersburg gelegerde garderegimenten.

Een Britse spotprent uit 1791 suggereert een Russisch-Ottomaans vredesoverleg tussen Catharina (rechts, gesteund door Frankrijk en oostenrijk) en de Turken.

Als een Assepoester maakte Catharina achttien jaar geleden haar entree in de glamoureuze tsarenpaleizen, verbouwereerd over de enorme pracht. Maar het was ook een wereld van intriges, politieke moorden en fami-lievetes. Tsarina Elizabeth was tot elke wreedheid in staat. Om de troonopvolging in haar zin te regelen had de kinderloze heerseres een geschikte vrouw nodig voor haar neef, de toekomstige tsaar. Maar ze had in haar uitnodigingsbrief geen enkele garantie gegeven. Waarom ook? Sophie kwam uit een onbeduidend vorsten-dommetje – ze kwam uit het niets.

Een Britse spotprent uit 1791 suggereert een Russisch-Ottomaans vredesoverleg tussen Catharina (rechts, gesteund door Frankrijk en Oostenrijk) en de Turken.
Ontmoeting tussen keizer Jozef II (1741–1790) en keizerin Catharina II (1729–1796) bij Kodak aan de Dnjepr, 18 mei 1787. Links de Oostenrijkse gezant in Sint-Petersburg Johann Ludwig von Cobenzl (1753–1809) en veldmaarschalk Charles-Joseph de Ligne (1735–1814), rechts Catharinas kamervrouw Alexandra Branicka, né von Engelhardt (1754–1838) en Catharinas vertrouweling Grigori Alexandrowitsch Potjomkin (1739–1791).

Toch had ze toen al een goede neus voor de macht. Ze deed alles om bij Elizabeth in de smaak te vallen. Stond ‘s nachts op om Russisch te leren. Ging (verplicht) over van het lutherse naar het Russisch-orthodox geloof. En als om te laten zien dat ze heel haar Duitse aard achter zich liet, aanvaardde ze daarbij een nieuwe naam: Catharina (Jekatarina). Nu zit Catharina gesoigneerd in haar koets. Dat werd tijd ook, want St. Petersburg komt in zicht. Daar wacht een tweede koets op hen en dit keer is het Catharina die overstapt. In deze koets zit nog een Orlov, Grigori. Anders dan zijn broer heeft hij een gezicht dat allerminst afschrikt: hij heeft de trekken van een engel. Tegelijk is het een beer van een vent en aan het hof gaat het gerucht dat hij ook in bed tot grote dingen in staat is. Deze Orlov is Catharina’s minnaar en de vader van haar jongste kind. Hij heeft haar in haar plannen gesterkt en de nodige voorbereidingen getroffen.

Standbeeld van Catharina de Grote in Sint-Petersburg, omringd door haar prominentse medewerkers.

Stellig denkt Catharina op deze momenten ook aan haar echtgenoot: hoe zal hij reageren? Ze herinnert zich hun eerste ontmoeting nog precies: een bittere teleurstelling. Weliswaar was deze Peter, kleinzoon van Peter de Grote, ongeveer van haar leeftijd en eveneens afkomstig uit een Duits vorstendom, uit Holstein. Maar hij had niets aantrekkelijks. Ondanks zijn jonge jaren was hij al aan de drank. En het liefst speelde hij als een kleine jongen met tinnen soldaatjes. Geen moment overwoog ze om zich aan het huwelijk te onttrekken. Terug naar haar vorstendommetje in Pommeren kon ze niet meer, nu ze al deze praal gezien had. Nooit zou ze de bruidsjurk vergeten die ze op die gedenkwaardige 21 augustus 1745 gedragen had, gemaakt van zilverbrokaat en bezet met talloze juwelen. En een taille van 45 centimeter die haar bijna de adem benam. In het haar droeg ze een diamantendiadeem. Zestien was ze toen. Hier, in St. Petersburg, was ze met hem getrouwd en nu kwam ze hem ten val brengen.

Catharina ontvangt de Franse geleerde Diderot. Schilderij door Gunnar Berndtson.

Na de bruiloft leek haar positie zeker. Uit het Duitse prinsesje was een Russische grootvorstin geworden. Toch wist ze maar al te goed dat alles van één ding afhing: van haar baarmoeder en haar vermogen om een troonopvolger op de wereld te zetten. Maar in de huwelijksnacht had Peter zijn bruid al urenlang laten wachten. Hij zette het liever op een drinken met zijn vrienden. Zeven jaar bleef het paar kinderloos, pas daarna werd ze zwanger. Vermoedelijk van haar man, of misschien toch van haar minnaar? Dat weet alleen Catharina zelf. Peter erkende het jongetje in elk geval als zijn zoon. Diens geboorte op 20 september 1785 werd de meest vernederende ervaring uit haar leven. De tsarina griste haar het kind uit de armen. ‘Mij lieten ze op het doorwoelde kraambed achter, dat uitzag op een deur waardoor het helle daglicht naar binnen viel. Achter mij waren twee kolossale vensters die kierden,’ herinnert ze zich.’ Nadat de tsarina zich teruggetrokken had, ging ook de grootvorst [Peter] en tot een uur of drie kreeg ik geen mens te zien. Ik had sterk getranspireerd en wilde iets te drinken.’ Maar men was haar simpelweg vergeten. Zoiets zou haar niet nog een keer overkomen, zo nam ze zich heilig voor.
Christoph Driessen

Openingsbeeld: Catharina II, né von Anhalt-Zerbst.

Lees ook de andere helft van dit spannende verhaal, plus nog veel meer artikelen over Catharina de Grote, in de nieuwe G/GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder