Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Nazisme en occultisme

06 januari 2021 Siebrand Krul

‘Afspraak met de bibliothecaris’ is een reeks van het Cegesoma, de Belgische pendant van het NIOD. Hierin gaat het nu over ‘Nazisme en occultisme’. Het is een kennismaking met de rijke collectie van het CegeSoma. Voor wie zich tot heden beperkte tot de militaire en geopolitieke aspecten van de Tweede Wereldoorlog, is de combinatie nazisme en occultisme een vreemde. Des te interessanter is het om deze wereld te ontdekken.

Tot voor kort zou de naïeveling die het aandurfde om vermeende esoterische aspecten van het nazisme aan te kaarten of die zover ging om bepaalde rituelen van de SS ‘Zwarte Orde’ in verband te brengen met die van een occulte sekte, zowel in Franstaling België als in Vlaanderen, bij veel beroepshistorici de wenkbrauwen hebben doen fronsen, als hij al niet hun meewarige ironie zou hebben opgewekt. Zulke verbanden in een dergelijke thematiek hadden dikwijls een kwalijke reputatie onder de geschiedkundigen, die zich vanuit hun beroep graag beroemen op een Cartesiaanse geest, voor zover ze die gelijkenissen al niet als pure hersenspinsels zouden hebben weggezet. En gewoonlijk werd dit onderzoeksgebied overgelaten aan journalisten met een verhitte fantasie of aan lichtjes gestoorde amateur-historici, als het al niet ingepalmd werd door schikbreukelingen van Europese fascistische bewegingen op zoek naar een pseudo-filosofische (maar door hen bevredigend geachte) verantwoording voor hun dwalingen uit het verleden.

Pagina uit de Magische Kalender, de ‘Calendrier Magique’, een occulte uiting uit 1895 door Manuel Orazi en Austin de Croze.

Toch hebben gevestigde onderzoekers in het buitenland er zich al lang op toegelegd om het nazi-esoterisme en de mystiek of pseudo-mystiek van het nazisme en zijn ideologische voorlopers uit de 19de eeuw te ontrafelen en in perspectief te plaatsen. Denken we maar aan Jan Baird met zijn baanbrekende studie ‘The Mythical World of Nazi War Propaganda’ (1974), aan Hans Mommsen met ‘Le National-Socialisme et la société allemande’ (1998), aan George Mosse met ‘Les Racines intellectuelles du Troisième Reich’ (2006). Frankrijk is op dit vlak lang achtergebleven, maar heeft de verloren tijd ingelopen met de opmerkelijke werken van Stéphane François, van ‘Le nazisme revisité: l’occultisme contre l’histoire’ (2008) tot ‘L’occultisme nazi: Entre la SS et l’ésotérisme’ (2020). De terughoudendheid of onverschilligheid van onze historici met betrekking tot dit onderwerp is echter makkelijk te begrijpen omdat er dikwijls meer kaf dan koren verschijnt, tenminste als men van een wetenschappelijke aanpak uitgaat.

Heinrich Himmler had grote fascinatie voor occultisme.

Nochtans blijft deze thematiek de nieuwsgierige onderzoeker uitdagen, omdat het geloof in het bestaan van een nazi-esoterisme schijnt te berusten op een aantal onbetwistbare gegevens.
Het nazisme, zoals het in 1919 is ontstaan in de nasleep van de Duitse nederlaag, is geen ‘ex nihilo nihil’-schepping. Het is diep geworteld in een ‘völkisch’, vaak antisemitisch en pangermaanse waas dat al voor de oorlog en tijdens de overgang van de 19de naar de 20ste eeuw duidelijk aanwezig was in een veelvoud van ultranationalisitsche kringen en splintergroepjes. Die hielden er dikwijls afwijkende, halvelings esoterische of pre-ecologische ideeën op na, die doordrongen waren van ‘Noords’ of oud-Germaans racisme. Onder de ‘grote directe voorlopers’ van het nazisme schuift men vaak de ‘Germanenorde’ (1912) naar voor en het ‘Thule-Gesellschaft’ (1918) dat in München gevestigd was en waaruit de ‘Deutscher Arbeiterpartei’ voortkwam waar Adolf Hitler lid van werd.

Inkt- en waterverfbeeld van de aartsengel Metratron met zeven brandende kaarsen en zeven gouden sterren, omringd door alchemistische/magische symbolen in rode inkt. Van Cyprianus, 18ste eeuw. Cyprianus is ook bekend als het Zwarte Boek en is het leerboek van de Zwarte School in Wittenberg, het boek waaruit een heks of tovenaar zijn spreuken haalt. De zwarte school in Wittenberg was naar verluidt de plaats in Duitsland waar men de zwarte kunsten ging leren.

Verschillende hoge kaderleden van de jonge nazipartij hebben deel uitgemaakt van een of ander van die verenigingen (Scheubner-Richter, Heβ, Hans Franck en zeker ook Himmler) en hebben daar hun ideeën en nazi-symboliek deels opgepikt. Dat geldt in zekere mate ook voor Hitler, die sympathiseerde met de Oostenrijkse pangermaanse beweging van Schönerer en een trouwe lezer was van het racistische blad ‘Ostara’, van Jörg Lanz von Liebenfels (maar hij stond niet met hem in contact in tegenstelling tot wat men lang heeft geloofd).
Het nazisme als beweging vertoont parareligieuze aspecten wat de politieke esthetiek betreft, met de ‘liturgie’ van hun ceremonies en het aannemen/gebruiken van een ‘Noordse’ vóórchristelijke symboliek (hakenkruis of swastika, de SS-runetekens).
Maar vanaf het begin van de jaren dertig, bij de opkomst van de NSDAP, zien we in middens van de Katholieke Kerk, met de hiërarchie op kop, een systematische gelijkschakeling nazisme/esoterisme, of zelfs nazisme/occultisme. De Kerk ziet de Hitlerbeweging als een gevaarlijke concurrent en stelt het nazisme gelijk met een nieuw heidendom dat de kop opsteekt; ze zal met min of meer succes hierop voortborduren. Later, aan de vooravond van de oorlog, heeft de bestseller ‘Hitler m’a dit-1939-1940’ van ex-nazi Hermann Rauschning, die met de partij gebroken had, dat nog aangedikt door het Hitlerisme voor te stellen als een veel meer duivels dan specifiek politiek fenomeen. Dit is wat kort door de bocht (om het zacht uit te drukken), maar die these kent een zeker succes in de christelijke beweging.

Het embleem van de Thulesociëteit, 1919.

Die kijk op de dingen oogst vreemd genoeg begin jaren zestig opnieuw succes bij het ruime publiek met het werk ‘Le Matin des Magiciens’ van de (Franstalige) Gentenaar Louis Pauwels en Jacques Bergier, dat doordrongen is van magisch realisme en dat het vertrekpunt betekent voor een hele reeks ‘non-conformistische’ en ‘para-wetenschappelijke’ producties die in Parijs verschijnen in het erg populaire tijdschrift Planète (1961-1971). De boeken van Saint-Loup/Marc Augier (‘Nouveaux cathares pour Montségur’-1968 en ‘Götterdammerung. Rencontre avec la Bête’-1986) en Jean Mabire (‘Thulé. Le soleil retrouvé des Hyperboréens’-1978) en van hun epigonen, die soms banden hebben met het meest radicale extreem rechts, zorgen ervoor dat het onderzoeksveld over deze thematiek zwaar beladen wordt. En de beroeps- of amateur-historici bij ons zijn hierdoor ongetwijfeld afgeschrikt en wagen zich tenauwernood aan dit onderwerp. We kunnen hier alleen maar verwijzen naar het recente ‘Himmler et le Graal. La vérité sur l’affaire Otto Rahn’ (2018) van Arnaud de la Croix, een eerlijke maar weinig innoverende bijdrage (we vinden er echo’s in terug van het ‘Mystère Otto Rahn. Le Graal et Montségur’ van Christian Bernadac, dat toch uit 1978 dateert).
De nieuwsgierige lezer vindt al deze titels (en enkele andere ejusdem farinae) in de bibliotheek van het CegeSoma, dat zijn onderzoek – wel te verstaan en zoals men intussen al begrepen heeft – veel verder uitbreidt dan de echte of vermeende tribulaties van het nazisme met de katharen, Thule of het nieuwheidens esoterisme.
Gelukkig maar !
Cegesoma/Alain Colignon, bibliothecaris

Bekijk de eerste video: ‘Afspraken met de bibliothecaris: 1. Esoterisme en occultisme onder het naziregime’:
https://www.cegesoma.be/nl/nazisme-%E2%80%A6-en-occultisme-de-bibliotheek-van-het-cegesoma?utm_source=phpList&utm_medium=email&utm_campaign=Nieuwsbrief+Rijksarchief+-+December+2020&utm_content=HTML

Openingsbeeld: ‘Heinrichsfeier’ in 1938: Himmler legt een krans bij het graf van Hendrik I in de kerk van Quedlinburg. De ‘Heinrichsfeiern’ werden ban 1936 tot 1939 door de SS gevierd nadat archeologen van de Ahnenerbe er waren begonnen met hun zoektocht naar de beenderen van Hendrik I.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder