Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Koenigs-claims afgewezen

15 december 2020 Siebrand Krul

Op 5 maart 2019 besliste het Gerechtshof Den Haag in het voordeel van Museum Boijmans Van Beuningen in het hoger beroep dat door Christine Koenigs c.s. was ingesteld tegen de afwijzing van hun vorderingen door de rechtbank Rotterdam. Het cassatieberoep van de eiseres is nu door de Hoge Raad der Nederlanden verworpen.

Hiermee is nogmaals vastgesteld dat de beroemde verzameling van ongeveer 2.600 tekeningen van oude meesters die door Franz Koenigs (1881-1941) grotendeels in de jaren 1920-1930 werd samengebracht, rechtens aan Museum Boijmans Van Beuningen toebehoort.
Directeur Charles Ex hoopt dat hiermee een eind is gekomen ‘aan meer dan 25 jaar ongegrond en hinderlijk procederen.’
Over de Koenigs-verzameling wordt al jarenlang door Christine Koenigs geprocedeerd. Zij heeft elke procedure en rechtszaak tot nu toe verloren. Normaal zou dat tot ongeloofwaardigheid leiden. Maar in blogs, interviews en ingezonden stukken in dagbladen vermengt zij naar zeggen de feiten met ficties en verzinsels om zo haar ‘zaak’ in een niet bestaande historische context te plaatsen. Wat in de rechtszaal niet behaald kan worden, moet in de publieke opinie worden verworven. Die handelwijze van Koenigs leidt ertoe dat er twijfel en vragen ontstaan. Zou iemand die zó lang doorgaat met procederen niet toch een punt hebben? Spanden oud-directeur Hannema en mecenas Van Beuningen misschien toch samen ten nadele van Koenigs? Vragen die het museum soms ter ore komt.

Hendrick Avercamp, Winterlandschap met schaatsers (1630/1634).

Wie was Franz Koenigs?

Franz Wilhelm Koenigs (1881-1941) was een Duitse zakenman, afkomstig uit een welvarende rooms-katholieke familie van Rijnlandse textielfabrikanten en bankiers. Hij was getrouwd met Anna, gravin von Kalckreuth. Franz en Anna Koenigs verhuisden in 1922 met hun twee zonen en drie dochters naar Nederland. Daar richtte hij de firma N.V. Rhodius Koenigs Handelmaatschappij op. Zo kon hij vanuit het in de Eerste Wereldoorlog neutraal gebleven Nederland de toen voor Duitse bedrijven geldende handelsbeperkingen ontwijken.
Maar behalve zakenman was Koenigs ook kunstverzamelaar. Hij kocht in korte tijd een unieke en omvangrijke kunstcollectie bijeen. Die bestond uit 2.600 tekeningen en tientallen schilderijen. Voornamelijk werken van oude meesters, maar ook Franse impressionisten en aquarellen van Cézanne. De Koenigs-collectie verkreeg internationaal faam. In 1935 gaf Koenigs die verzameling grotendeels in bruikleen aan de gemeente Rotterdam voor Museum Boymans (toen nog geschreven met een y en een dienst van de gemeente).

Portret van een jonge man uit het geslacht Fronseca. Meester van de Vorstenportretten.

Wie is nu eigenaar van de Koenigs-verzameling?

Dat is een iets ingewikkelder verhaal. De Beurskrach van 1929 en de daaropvolgende Grote Depressie in het begin van de jaren dertig raken ook Koenigs en hij heeft geld nodig. Hij leent in oktober 1931 ruim een miljoen Nederlandse gulden en bijna 20.000 Engelse pond van de Amsterdamse bank Lisser & Rosenkranz. Zijn verzameling dient tot fiduciaire zekerheid, onderpand. In 1939 komt het aflopen van de lening in zicht. De Joodse leiding van Lisser & Rosenkranz voorziet dat zij de bezittingen van de bank te gelde wil maken en Europa verlaten. Voelhorens worden op de internationale kunstmarkt uitgestoken om de verzameling mogelijk te verkopen. Ook museum Boymans wordt gepolst. Koenigs hecht eraan dat de verzameling daar in zijn geheel blijft. Op 2 april 1940 treedt Lisser & Rosenkranz in liquidatie.

Het veelgeplaagde museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Zijn de Koenigs-claims eindelijk van tafel, komt de gemeente met een fors bezuinigingsvoorstel.

Dat betekent dat Koenigs zijn lening moet gaan terugbetalen. Hij kiest ervoor zijn tot zekerheid gegeven collectie volledig over te dragen aan de bank die daarmee eigenaar wordt. Op 9 april 1940 verkoopt Lisser & Rosenkranz de gehele collectie aan de Rotterdamse zakenman D.G. van Beuningen die behalve kunstverzamelaar ook een groot begunstiger van museum Boymans is. Van Beuningen zal een deel van de Koenigs-verzameling zelf houden, een deel verkopen en een deel aan Museum Boymans schenken. Uiteindelijk zullen in 1958 de erven Van Beuningen met de gemeente Rotterdam een verkoop en schenking van de resterende verzameling overeenkomen. De huidige rechtmatige eigenaren van de Koenigs-verzameling zijn Stichting Museum Boijmans Van Beuningen voor het grootste deel, maar ook de Staat der Nederlanden en de Gemeente Rotterdam.

Auguste Renoir, Twee vrouwen (ca. 1890).

De nazaten

Sinds 1997 claimt Koenigs kleindochter Christine Koenigs, soms tezamen met vijf andere kleinkinderen, via opeenvolgende procedures en rechtszaken het eigendom van (wisselend) de gehele of een deel van de Koenigs-verzameling. Haar meest recente claim berustte op de stelling dat een deel van de Koenigs-verzameling buiten de bruikleen van 1935 aan Museum Boymans viel en dus ook buiten de verkoop door bank Lisser & Rosenkranz aan Van Beuningen van de tot zekerheid gegeven collectie viel. En daarmee via vererving als voortdurende bruikleen nog steeds aan haar familie toebehoorde.

Leopold Karl Walter von Kalkreuth, De verzamelaar Franz W. Koenigs, 1917.

Al de procedures en rechtszaken van Christine Koenigs bij de Restitutiecommissie, de gemeentelijke Ombudsman Rotterdam, de Nationale Ombudsman, de rechtbank Amsterdam, de Raad van State, de rechtbank Rotterdam en nu dus de Hoge Raad zijn afgewezen. Voor de bewering van een voortdurende bruikleen van een deel van de Koenigs-verzameling bestaat geen bewijs.
Het grotere deel van de erfgerechtigde nazaten van Franz Koenigs heeft zich van de claims van Christine Koenigs gedistantieerd.

Openingsbeeld: De triomftocht van Bacchus. Peter Paul Rubens, 1636.


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder