Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Thorn als adelsmicrokosmos

23 november 2020 Siebrand Krul

Het huidige Thorn geldt als het Witte stadje in Limburg. In de 18de eeuw was het stift Thorn een vrije rijksheerlijkheid. Het ministaatje ressorteerde toen direct onder het gezag van de Duitse keizer. Het Land van Thorn was van oudsher ingericht als kerkelijk gebied én als landsheerlijkheid.

Uit de kerkelijke sfeer stamden de abdis en het kapittel; tot de wereldlijke structuur behoorde de vergadering van de Staten. De soevereiniteit over dit abdijvorstendom lag grotendeels bij de vorstin-abdis, die als landvrouw optrad, en het kapittel. In 1794 bezetten Franse revolutionaire troepen Thorn. Dat betekende het einde van het stift Thorn. De toenmalige vorstin-abdis Cunegonda van Saksen, tante van de onthoofde Franse koning Lodewijk XVI, vluchtte naar haar broer Clemens in Augsburg; hij was de prinsbisschop aldaar. Na zijn dood in 1812 verhuisde Cunegonda naar het Saksische hof in Dresden, waar zij in 1826 op 85-jarige leeftijd overleed. Haar rang was dusdanig hoog dat vorstenhuizen in heel Europa de rouw aannamen. Zo ook het huis van Willem I, koning der Verenigde Nederlanden.

Nymphenburg en formele tuinen bij München (1761), het zomerverblijf van de keurvorst van Beieren.

Over de hoogadellijke dames van dit stift schreef Joost Welten een knap gecomponeerde en fraai uitgegeven studie, met de intrigerende titel: De vergeten prinsessen van Thorn (1700-1794). Op de omslag staat een fraai portret van genoemde Cunegonda als vijftienjarige. Een schoonheid was ze niet, maar kleding en sieraden vermogen veel. Wie het boek doorbladert komt talloze, typisch 18de-eeuwse portretten tegen van meisjes en dames van hoge adel uit met name het huidige Duitsland, Oostenrijk, Frankrijk en België. En nauwelijks uit Nederland. De wereld van de hoge adel in (midden-)Europa in de 18de eeuw is die van de grote vorstenhoven, met hier aan top die van Wenen, Versailles en Brussel. Dat is wat we juist aantreffen in het boek van Welten: de exclusieve wereld van vrouwen uit de hoge adel, maar dan in het zakformaat van stift Thorn.

Hofcultuur in Dresden (1773): drie dochters van hofceremoniemeester J.J. van Vieth en Golssenau, variërend in de leeftijd van 19 tot 25 jaar.

Terecht beklemtoont Welten dat hij meer dan voorgangers die dit stift beschreven (of vergelijkbare andere, zoals de in het boek genoemde stiften Vreden, Elten, Bergen of Remiremont), de sociabiliteit van de adellijke vrouwen centraal stelde. Niet het stift als godsdienstig instituut staat voor hem voorop maar Thorn als adelsmicrokosmos. Al onderwierpen de vrouwen in het stift zich aan kerkelijke conventies, belangrijker vonden zij zelf het vasthouden aan een hoogadellijke levensstijl, met veel bedienend personeel én de vrijheid om zich buiten het stift te begeven en familiebezoek af te leggen. Ze leefden ten slotte niet in een klooster, maar in een stift.

Thorn heet met reden ‘het witte stadje’. Bij-betekenis is dat hier naar zeggen de beste asperges vandaan komen.

Het meest boeiende deel van het boek is toch de levensgeschiedenis en stiftse loopbaan van Cunegonda prinses van Saksen. Haar biografie, gebaseerd op vele egodocumenten, bepaalt grotendeels de inhoud van het boek. De rest is op inventieve manier daaromheen gedrapeerd, met kleinere levensportretten van andere uiterst voorname dames plus aspecten van hun levensstijl. In overgrote meerderheid waren zij geen naar emancipatie strevende vrouwen, gelijk hun standgenote Belle van Zuylen. Maar nog duidelijker wordt uit deze rijke studie dat het toch mannen waren – vaders, broers, ooms, echtgenoten – die uiteindelijk bepaalden wie in een stift terecht kwam en daar als grote dame hun stand kon ophouden.
Yme Kuiper

Joost Welten, De vergeten prinsessen van Thorn (1700-1794). Sterck & De Vreese, Gorredijk 2019. 519 blz., € 39,90 ISBN 979 90 561 5528 5

Lees nog veel meer boekbesprekingen in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts 5,50 euro!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder