Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Textiel en taal

23 november 2020 Siebrand Krul

De gemiddelde burger heeft in deze tijden wel wat anders aan zijn hoofd dan kennis van de textielproductie in Byzantijns Egypte, maar een Oostenrijks onderzoeksverslag prikkelt toch de nieuwsgierigheid. Dat komt vooral door papyrologie te laten samenwerken met historische textielwetenschap. Samenwerken van twee uiteenlopende wetenschapsvelden is helaas nogal ongewoon.

Veel mensen zien bij de term ‘patchwork’ een oude textieltechniek voor ogen waarbij (meestal) vierkante stukken stof aan elkaar worden genaaid. Als wetenschappers de term in de verre toekomst in traditionele teksten zouden tegenkomen, is het echter de vraag of ze ‘patchwork’ kunnen koppelen aan oude textielfragmenten. ‘Alleen al uit de tekst zouden ze er waarschijnlijk geen concreet beeld van hebben. Je zou je ook afvragen: waarom komt deze Engelse term voor in Duitse teksten? Wat is dat eigenlijk? ‘, legt Bernhard Palme uit, hoogleraar Oude Geschiedenis en Papyrologie aan de Universiteit van Wenen. Met dit eigentijdse voorbeeld illustreert de papyroloog het probleem waarmee hij aan het begin van zijn huidige onderzoeksproject werd geconfronteerd.

Bernhard Palme.

Op verschillende manieren

In het project dat gefinancierd wordt door het FWF Science Fund, draait alles om de textielproductie in het laat-oude Egypte (ca. 300 tot 800 n.Chr.). Tot dusver werden concept en object altijd los van elkaar bekeken. Papyrologie was gewijd aan de termen in papyrologische bronnen, terwijl historische textielstudies zich bezighielden met oude textielfragmenten. Het resultaat: de betekenis van talloze termen bleef onduidelijk en abstract. Omgekeerd ontbrak het de textielwetenschap aan belangrijke informatie over de textielfragmenten, die vaak slechts zo groot zijn als een handpalm. Om de textielverwerking in die tijd beter te begrijpen, heeft projectmanager Palme een brug geslagen tussen de twee disciplines in het onderzoeksproject ‘Teksten en textiel in het laat-oude Egypte’. Het interdisciplinaire team hoopte door de gezamenlijke analyse een beter begrip te krijgen van terminologie, textiel, productie, materialen en gebruik.

Het Papyrusmuseum is gevestigd in de Weense Hofburg.

Verloren diversiteit

Papyrologie had ook te maken met een ander probleem: de overvloed van termen die in de oude Griekse oorspronkelijke bronnen bestond, was verloren gegaan. ‘In de 19de eeuw, toen de meeste woordenboeken werden gemaakt, gingen de filologen van die tijd niet zo intensief met de materiële cultuur om’, legt Palme uit. In een van de belangrijkste naslagwerken voor het Oudgrieks stonden ongeveer zes termen voor textielarbeiders. In de vertalingen werden ze allemaal ‘wevers’. Dit fenomeen betreft niet alleen functietitels, maar ook kleuren, productiemethoden of beoogd gebruik. Omdat textielproductie destijds een centrale bedrijfstak was, komen de termen in veel originelen voor. Bijvoorbeeld in het maximumprijs-edict van de Romeinse keizer Diocletianus uit het jaar 301 n.Chr.: Ongeveer een derde van de genoemde producten was afkomstig uit de textielsector.

Ines Bogensperger.

Zoek naar treffers

Sinds 2015 werkt Palme samen met Ines Bogensperger, een expert in historische textielwetenschap, en de Griekse papyroloog Aikaterini Koroli, beide van het Instituut voor Oude Culturele Geschiedenis van de Oostenrijkse Academie van Wetenschappen. Ze zochten naar specialistische termen in een groot aantal gepubliceerde teksten van papyrologische originelen die wereldwijd beschikbaar zijn in online databases. Veel antiek textiel is ook digitaal toegankelijk. Het onderzoeksproject richtte zich op de textielcollecties van het Museum of Applied Arts en de papyruscollectie van de Oostenrijkse Nationale Bibliotheek in Wenen, de Abegg Foundation in Riggisberg, Zwitserland, en de staatsmusea in Berlijn. Want: hoe meer context, hoe duidelijker de betekenis.
Omdat de experts veel woord voor woord doornamen, werden er nieuwe ontdekkingen gedaan. ‘De term ‘gestempeld’ komt veel voor. Omdat het in die tijd gebruikelijk was om textiel op het weefgetouw of met borduurwerk te versieren, wisten we niet wat een stempel hier betekende ‘, herinnert Palme zich. De textielexpert ontdekte enkele geschikte voorwerpen. Alleen door interdisciplinaire samenwerking werd in Byzantijns Egypte ook een stempeltechniek gebruikt, waarmee textielpatronen werden gemaakt door te verven en niet alleen door weven of borduren. De onderzoekers verwijzen ook naar oude literatuur: ‘Door naar alle referenties te kijken en ze in verschillende contexten te lezen, hoopten we genoeg informatie te krijgen, zelfs met problematische termen’, zegt de papyroloog. Het matchen van de term en het object leidde in ongeveer zeventig procent van de gevallen tot een exacte definitie van de term.

Een inventarislijst van hoogwaardige kledingstukken uit de 6de eeuw na Christus. (Papyrussammlung, ÖNB)

Geïntegreerde kennis

De oude textielfragmenten bevatten ook puzzels. Met wetenschappelijke methoden zoals microscopie, bijvoorbeeld materiaal, kan veel worden geanalyseerd. Maar hoe werkten verschillende technieken? Hieruit ontstond het idee om de uitgebreide specialistische kennis en expertise van de huidige hobby-textielfabrikanten te integreren met behulp van een ander project, ‘Antique Textiles – Modern Hands’. Geselecteerd antiek textiel en patronen werd toegankelijk gemaakt via een internetforum (spiraltextile.com): How to create de? Hoeveel werk zit er achter? Wat heb je daarvoor nodig? De beoefenaars hebben de objecten gereconstrueerd en hun productie begrijpelijk gemaakt. Tientallen van deze nieuwe ‘samples’ worden getoond in een reizende tentoonstelling. Dit alles resulteerde in een alomvattend beeld van concept en object, wat zou moeten leiden tot een beeldlexicon. In tegenstelling tot lexicons uit de 19de eeuw blijft de verscheidenheid aan termen behouden en wordt elke term gekoppeld aan het juiste object – zodat er nieuwe beelden in het hoofd kunnen ontstaan.
Bernhard Palme
(directeur van de Nationale Bibliotheek Papyrusmuseum van de Oostenrijke. Tevens hoogleraar Oude Geschiedenis en Papyrologie aan de Universiteit van Wenen)
Bron: Scilog, FWF The Science Fund House of Research Wenen

Openingsbeeld: Detail van een zeer fijn en kleurrijk decoratief stuk dat oorspronkelijk op linnen was genaaid. (Papyrus-collectie, ÖNB/Ines Bogensperger)


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder