Stelling

Rusland leert selectief uit zijn eigen geschiedenis

Stem

Agenda

Manhattan Masters

Het Haagse museum Mauritshuis wist een zeer bijzondere tentoonstelling voor elkaar te krijgen: tien schilderijen van Hollandse meesters uit The Frick Collection in New York. Voor het eerst in zijn bestaan zal het Amerikaanse museum deze kunstwerken in bruikleen geven aan een Europees museum, terwijl het eigen gebouw wordt gerenoveerd.

Op weg naar het einde

Na restauratie is De dood van Maria van Hugo van der Goes terug in het Sint-Janshospitaal. Oog in oog met de dood. Hugo van de Goes, oude meesters, nieuwe blikken is een studie naar de sterfelijkheid. Samen met Jan van Eyck (1390-1441) en Rogier van der Weyden (ong. 1399-1464) is Hugo van der Goes (1440-1482/83) één van de spilfiguren van de Vlaamse Primitieven.

Het lot van Sakala

04 november 2020 Siebrand Krul

Een papegaai, een aapje, een olifantstand – toen zoonlief op kerstmis 1885 uit Congo terugkeerde, verwachtte vader Van de Velde veel, behalve een zwarte medemens. De eerste Congolees in België gedroeg zich voorbeeldig, paste zich goed aan. Gedroomde promotie voor de nieuwe kolonie. Terug in Congo ging het toch nog fout.

Sakala was de zoon van het stamhoofd Mamboucou in Vivi, waar H.M. Stanley in september 1879 dicht bij Boma de eerste handelspost had gesticht. Luitenant Liéven van de Velde koos hem als gids voor de jacht tijdens zijn eerste verblijf in Vivi. Eind 1885 bracht hij hem mee naar Gent, naar het ouderlijk huis in Kort Onderbergen (nu naar de broers genoemd), op vraag van Mamboucou zelf. Nadat de linguister of tolk Massala tijdens een dispuut in Vivi door de Fransman Roux met een revolverschot werd gewond, was Van de Velde door Stanley aangesteld om te bemiddelen; in een klimaat van wantrouwen had hij de verzorging en de schadevergoeding geregeld en zo het vertrouwen van Manboucou kunnen winnen.

‘Foto genomen in Vivi voor mijn huis (Stanley paviljoen), luitenant Nilis, 1883 juli, L. Van de Velde.’ (University of Oregon)

Soignez bien les chefs

De houding van de inlanders ten opzichte van België en de Belgen veranderde drastisch na de enthousiaste terugkeer van dezelfde Massala, die met een tiental stamleden als ‘koning’ was opgevoerd in de eerste living exhibit van een Congolees Dorp op de Wereldexpo van Antwerpen in 1885. Tevens was hij er op audiëntie ontvangen door koning Leopold II, die zopas de Congo-Vrijstaat in handen had gekregen; hij had niets dan lof voor de vorst ‘à qui la Belgique doit la conquête pacifique de la contrée’; met alle meegebrachte geschenken organiseerde hij zelf een expo waar iedereen op af kwam. Andere stamhoofden wilden ook naar het koude ‘Mputu’, of wilden zoals Mamboucou er hun zoon heen sturen, wat goed paste bij de politiek van ‘morele verovering’.

Een studioportret door topfotograaf Edmond Sacré sloot bijna twee jaar verblijf in België af, kort voor de terugkeer naar Congo. Een beleefd dankwoordje bleef niet uit, 20 oktober 1887. Zie onder. (Archief Gent)

Openlijke machtsovername was ongewenst, contracten en verdragen met de chefs waren nodig (zo was ook Vivi gesticht), aanvankelijk om zich te verzekeren van de nodige gronden en een handelsmonopolie, later om ze tot afstand van soevereiniteit te bewegen ten voordele van de Association Internationale du Congo (A.I.C.), de constructie waarmee Leopold II zijn koloniale droom waar maakte. ‘Leg de stamhoofden goed in de watten’, schreef luitenant Francis Dhanis, ‘bedelf ze voor mijn part onder de cadeaus’; hiermee volgde hij het advies van Stanley, voor wie een goede verstandhouding, met talenkennis, onmisbaar was voor de ruilhandel in ivoor en de voedselvoorziening. Beter nog was het hechte banden te smeden met hun zonen, de toekomstige leiders; daarvoor was opleiding en vorming in Europa nodig, aangezien dat ter plaatse nog niet kon. Eenmaal terug vormden ze ‘de beste propaganda en aanbeveling ten voordele van de vooruitgang.’ Van de Veldes aandacht voor prins Sakala lag in de lijn van die aanpak. Dhanis zou later vooraanstaande kinderen naar Belgische scholen sturen.

H.M. Stanley (links) vertrekt uit Vivi op 6 juni 1884, na vijf jaar Congo in dienst van koning Leopold II; tegenover hem zit kolonel Francis de Winton die hem moet vervangen. (Stanley Archives/AfrikaMuseum, Tervuren)

De Congolaansche prins

Tijdens de overtocht naar Europa leerde Liéven de jongen vooral Engels, wellicht was hij eerst van plan hem in Londen naar school te sturen; het werd echter toch Gent, waar de verrassing bij aankomst totaal was, met een toestroom van nieuwsgierigen voor gevolg. Sakala volgde les in de Rijks Middelbare school in de Ledeganckstraat en was aldus de eerste zwarte leerling in België. Zijn bekendheid groeide snel, aangewakkerd door de lokale kranten die zijn doen en laten van meet af aan op de voet volgden. Capaciteiten en ambities werden onderstreept, van rassenonderscheid was geen spoor, opmerkelijk in een tijd dat de zoo humain furore maakt.

Kapitein Liéven Van de Velde (1850-1888), poserend als een tweede Stanley. (Archief Gent/University of Oregon)

Zijn schoolrapporten waren dan ook behoorlijk: ‘satisfaction’ voor alle vakken met een uitschieter voor rekenkunde, goede kennis van Frans en Nederlands, en ‘voorbeeldig gedrag’. Sakala’s opvoeding situeerde zich helemaal in het vrijzinnige milieu – missiewerk of dopen was hier niet aan de orde. Op de tientallen voordrachten over Congo die Van de Velde gaf, voor liberale verenigingen als het Willemsfonds of l’Union, was ‘de Congolaansche prins’ doorgaans van de partij. Op 22 februari 1886 werd hij, in zwartfluwelen pak met gouden opsmuk, als levend zinnebeeld van de kolonie door de Société de Géographie d’Anvers met alle égards en de hoogste eerbewijzen ontvangen.

Het dankbriefje van Sakala: zie zijn portretfoto boven.

Brief aan de koning

Na bijna twee jaar kreeg de herstelde Van der Velde in oktober 1887 door de koning het station bij de Stanley Falls toegewezen, om er de troepen van de Force Publique te leiden en er gouverneur Tippo -Tip, een beruchte ivoor- en slavenhandelaar, in het oog te houden. Met tegenzin moest Sakala België achterlaten om zijn pleegvader bij te staan als tolk. Le Patriote schreef: ‘Aujourd’hui, Sakala, qui arriva en Europe à la Noël 1885 à l’état ‘nègre’, s’embarquera absolument civilisé.’ In een lange brief aan de koning zong het schoolhoofd de lof van zijn zwarte pupil die een diploma ‘avec le plus grand fruit’ had behaald. Gearriveerd ‘à l’état nature’, enkel bedreven in de jacht, had hij zich de Europese opvoeding verbazend snel en moeiteloos aangemeten, volgzaam en intelligent – ‘een voor de meest menselijke gevoelens toegankelijke ziel, met een voldragen brein’.

Gesigneerde foto van H.M. Stanley geschonken aan Liévin Van de Velde op de Conferentie in Berlijn, december 1884. (University of Orgeon)

Door de stad Gent zo goed als geadopteerd, had hij zich bewogen in alle kringen, op alle feesten, waar elkeen hem de hand wilde schudden en een praatje maken. Voor de directeur was het een uitgemaakte zaak: de Afrikaan was even goed als de blanke vatbaar voor intellectuele en geestelijke ontplooiing. Liévin schreef nog twee brieven, Sakala ééntje die op 20 februari 1888 in de krant kwam: ‘Kapitein Vandevelde en ik hebben de reis in vijftig dagen afgelegd. Ik was zeer blij terug te zijn in mijn land. Mijn vader dacht dat ik dood was; hij heeft geweend en gaf een groot feest als ik te Vivi ben aangekomen.(…) Nu zijn wij op weg naar Léopoldville en de Falls. Ik denk altijd aan Gent en hoop er terug te keren om u allen te zien.’

Het zogenoemde Moorke op het gedenkteken voor de Congo-pioniers Joseph en Liéven Van de Velde herinnert aan Sakala. Vijf maanden na Lievens dood stond het monument al in het Gentse Citadelpark. (Foto Storm Calle)

Rot verwend, schuldig aan diefstal en verraad

Niemand weet op dat moment dat Van de Velde al twee weken voordien overleden is, op 7 februari 1888 in Léopoldville, en zijn protegé alleen is achter gebleven. Nadien schreef hij nog een laatste brief in Vivi op 8 mei 1888, ‘postzegel van Boma gedagtekend 15 juni’, met daarin het verslag van Liévens einde. Tijdens de herdenking van de broers Van de Velde op 10 juni 1888 in Brussel krijgt de ‘arme Sakala’ nog even aandacht. Majoor Charles Liebrechts, toenmalig hoofdadministrateur in Léopoldville, luidt ineens een andere klok. Een terugkeer naar België zit er niet meer in en hij maakt duidelijk waarom – zonder weerwoord is Sakala’s proces snel gemaakt: ‘Terug in Congo zaaide hij verwarring en wantrouwen onder het zwarte personeel door hun zakboekjes te willen controleren.

André Capiteyn

Openingsbeeld: De zwarte gast werd opgenomen in de burgerlijke familie, schilderij door Gustave Van Aise. (Museum M, Leuven)

Lees ook de andere helft van dit bijzondere artikel, en nog veel meer over de koloniale wedloop om Afrika, in de nieuwe G-GESCHIEDENIS. Nu overal te koop voor slechts € 5,50!


Zoeken

Vul hieronder uw zoekterm in:



Boekbespreking

Het gezicht van de Eerste Wereldoorlog

Vol van haat voor alles wat Duits was, kon de Britse soldaat F.A.J. ‘Tanky’ Taylor er niet aan weerstaan om een krijgsgevangene die hij ‘een bijzonder lelijk specimen’ vond de huid vol te schelden. Als reactie haalde de Duitser een aantal foto's uit zijn borstzak. ‘De eerste foto toonde een hoofd, maar onder de ogen, die een meelijwekkende, wanhopige blik hadden, was helemaal geen gezicht te zien. Alleen maar een afschuwelijke puinhoop.

Lees verder

Kroniek

Wilde anti-piratenactie

Op 9 november 1822, tweehonderd jaar geleden, vond voor de kust van Cuba een zeeslag plaats tussen de schoener USS Alligator van de Amerikaanse marine en een squadron van drie piratenschoeners. De actie moest een einde maken aan de piraterij in West-Indië. Zo’n 25 kilometer van Matanzas, Cuba, had een grote bende piraten verschillende schepen gekaapt en hield ze vast voor losgeld.

Lees verder

Heilige van de week

Carolus Borromeus

4 november († 1584) Carolus is een Latijnse vorm van het Germaanse woord karel of kerel, dat vrije man betekent. Al op drieëntwintig jarige leeftijd is Carlo kardinaal en aartsbisschop van de Italiaanse stad Milaan. Zijn oom is paus en kan deze slimme jongeman goed gebruiken in Rome. Hij geeft hem het bestuur van de pauselijke staat. Aartsbisschop van Milaan is hij, tot zijn verdriet, alleen maar in naam.

Lees verder